Pierre-Auguste Renoir

Pierre-Auguste Renoir: schilder van licht, huid en de zondagmiddag

Van alle impressionisten is Pierre-Auguste Renoir degene die het minst een landschap schilderde om het landschap zelf. Hem interesseerden de mensen – dansers, roeiers, kinderen, vrouwen bij het raam – en het licht dat op hen valt. Daarom zijn zijn schilderijen ook geliefd gebleven bij kijkers die verder weinig met kunstgeschiedenis hebben: u staat ervoor als voor een tafereel dat u ergens al eens hebt meegemaakt. Deze pagina volgt Renoirs weg van de porseleinwerkplaats tot de late doeken in het zuiden van Frankrijk en legt uit waaraan zijn techniek te herkennen is – ook omdat een handgeschilderde reproductie van die techniek een andere aanpak vraagt dan een gedrukte.

Limoges 1841: van porselein naar doek

Renoir werd in 1841 geboren in Limoges, een stad die destijds synoniem was met porselein. Het gezin verhuisde al snel naar Parijs, waar de jongen als tiener werk vond in een porseleinwerkplaats en serviesgoed beschilderde. Dat was meer dan een ambachtelijk intermezzo. Werken op porselein vraagt om een dunne, snelle verflaag op een gladde, niet-absorberende ondergrond: de verf mag niet dik worden, een penseelstreek mag niet worden bijgewerkt. Juist die gewoonte van een dunne, doorschijnende verflaag blijft tot het einde in Renoirs schilderkunst aanwezig en onderscheidt zijn doeken van de dikke, gekneede oppervlakken van menig tijdgenoot.

Het atelier van Gleyre en een zomer aan de Seine

In de jaren zestig van de 19e eeuw schreef Renoir zich in bij het atelier van Charles Gleyre, waar hij Claude Monet, Alfred Sisley en Frédéric Bazille leerde kennen. Beslissend was een zomer aan de rivier: Renoir en Monet schilderden naast elkaar bij de badplaats La Grenouillère aan de Seine en probeerden het water te vangen als een puzzel van weerspiegelingen in plaats van als één egaal vlak. Uit die kleine, snel geschilderde doeken groeide het impressionisme – niet als programma, maar als praktische oplossing voor de vraag hoe men iets schildert dat voortdurend beweegt.

1874: de eerste tentoonstelling en een naam die als belediging was bedoeld

In 1874 organiseerde een groep schilders die het wachten op de officiële Salon beu was een eigen tentoonstelling. De kritiek was spottend, en daaruit kwam de naam voort die de kunstenaars vervolgens overnamen. Renoir deed aan deze tentoonstellingen mee, maar nam ook meermaals afstand van de groep: hij streefde openlijker dan menig collega naar officiële erkenning en portretopdrachten, wat hem verwijten van toegeeflijkheid opleverde en hem tegelijk in staat stelde te overleven.

Bal du moulin de la Galette: een Parijse zondag

In 1876 ontstond een van de bekendste doeken van de Franse 19e eeuw: een zondags dansfeest op Montmartre, tegenwoordig in het Musée d’Orsay in Parijs (inv. RF 2739). Renoir schilderde het ter plekke, onder de bomen, waar de zon door het bladerdak in onregelmatige, bewegende vlekken op gezichten en kleding valt. In plaats van die vlekken glad te strijken, liet hij ze staan als kleurvlekken – blauwig en violet in de schaduw, warm in het licht. Juist daardoor lijkt het alsof de menigte beweegt. Een reproductie van dit werk vindt u in ons aanbod als Bal du moulin de la Galette.

Lunch van de roeiers en het einde van de zorgeloosheid

Tussen 1880 en 1881 schilderde Renoir Lunch van de roeiers, tegenwoordig in The Phillips Collection in Washington (inv. 1637). Het doek meet 130,2 × 175,6 cm. Op het terras van een restaurant aan de Seine zit een gezelschap van vrienden, modellen en mecenassen – in een tafereel dat tegelijk een groepsportret is en een stilleven met glas, fruit en een wit tafelkleed. Het schilderij is het hoogtepunt van Renoirs impressionistische periode en tegelijk zijn laatste grote tafereel van dit soort. Als olieverfschilderij op doek is het ook een van de moeilijkere motieven om te reproduceren, omdat de schilder alle gezichten moet beheersen en daarbij de lichtheid van het geheel moet bewaren: Lunch van de roeiers.

Italië en de “droge periode”

Begin jaren tachtig reisde Renoir naar Italië. De fresco’s van Rafaël en de Romeinse wandschilderingen lieten hem iets zien wat het impressionisme niet had: een stevige, heldere tekening en een vorm die niet in het licht oplost. Na zijn terugkeer veranderde hij voor enkele jaren van stijl – de contouren werden scherp, de oppervlakken koeler, de composities meer gepland. Zelf was hij niet tevreden over die periode, maar zonder haar is er geen late Renoir: hij hield er een gevoel voor volume aan over, dat hij daarna weer met kleur verwarmde.

Cagnes-sur-Mer: de late jaren

Zijn laatste jaren bracht Renoir door in het zuiden van Frankrijk, in Cagnes-sur-Mer, waar hij in 1919 overleed. Reuma verlamde zijn handen steeds meer, dus schilderde hij langzamer en met een andere greep op het penseel, maar hij hield niet op. De late doeken zijn zachter, roder en voller, met lichamen die bijna lijken te versmelten met het landschap om hen heen. Juist deze werken werden lang het minst gewaardeerd en behoren nu tot de meest tentoongestelde.

Durand-Ruel en de weg van Renoirs schilderijen naar Amerika

Renoirs belangrijkste bondgenoot was geen criticus, maar een kunsthandelaar. Paul Durand-Ruel kocht de impressionisten op een moment dat de Parijse Salon nog niets van hen wilde weten, en kocht vaak grotere partijen tegelijk op, waardoor de schilders überhaupt konden overleven. In april 1886 organiseerde hij in New York een tentoonstelling met de titel Works in Oil and Pastel by the Impressionists of Paris – 289 werken uit zijn eigen voorraad – en opende daarmee de Amerikaanse markt, die veel nieuwsgieriger naar deze kunst was dan de Franse. De gevolgen zijn nog steeds zichtbaar: een groot deel van Renoirs oeuvre bevindt zich niet in Frankrijk, maar in Amerikaanse collecties. De grootste verzameling van zijn werk ter wereld bracht Albert C. Barnes bijeen – de Barnes Foundation in Philadelphia bezit ongeveer 180 schilderijen van Renoir; bronnen noemen tussen 179 en 181. Wie Renoir vooral ziet als een Franse museumschilder, heeft een verkeerd beeld van hem; zijn markt was Amerikaans, en dat al tijdens zijn leven.

Motieven die bij Renoir terugkeren

Renoirs oeuvre laat zich lezen als een handvol terugkerende families van motieven. De eerste zijn taferelen uit het sociale leven: een dansfeest, een lunch, een terras aan de rivier, een theaterloge. De tweede zijn portretten – vaak van kinderen en jonge vrouwen, zonder officiële pose en zonder pathos; juist die leverden hem de opdrachten op waarmee hij al het andere schilderwerk betaalde. De derde zijn de baadsters, een thema dat hem van zijn vroege jaren tot zijn laatste doeken vergezelde en waarin hij het meest openlijk de traditie van de oude meesters voortzette. De vierde zijn bloemstillevens en tuinen, die hem ook dienden als oefening in kleur, zonder de druk van een opdrachtgever. De vijfde zijn landschappen – de Seine bij Chatou, twee reizen naar Algerije in 1881 en 1882, later olijfgaarden in het zuiden van Frankrijk. Bij het kiezen van een reproductie is deze indeling nuttiger dan een lijst met titels: kunst aan de muur met een danstafereel geeft een ruimte een ander karakter dan een rustig bloemstilleven, en beide zijn bij Renoir even kenmerkend.

Hoe Renoir werkelijk schilderde

Renoirs techniek is dun, niet dik. Hij bracht de verf aan in doorschijnende, in elkaar grijpende lagen, vaak nat-in-nat, zodat de randen van de kleurvlakken in elkaar overvloeien en er nauwelijks een contour is. Schaduwen schilderde hij in kleur – blauw, violet, groen – en niet met zwart. Het resultaat is een oppervlak dat van dichtbij uiteenvalt in afzonderlijke penseelstreken en zich op twee meter afstand samenvoegt tot huid, stof en bladeren. Voor een schilder die olieverf op doek naar Renoir maakt, is juist die verhouding het moeilijkst: de penseelstreek moet zichtbaar blijven en het geheel zacht.

Juist daarom is Renoir een van de moeilijkere schilders om te reproduceren. Bij een motief met een sterke contour kan de schilder een fout met de tekening herstellen; bij Renoir is er geen tekening die het geheel bijeenhoudt – gezicht, stof en bladeren ontstaan uitsluitend uit de verhoudingen tussen de kleurstreken. Zijn de streken te veel in elkaar overgevloeid, dan wordt het schilderij flets; zijn ze te hard, dan valt het tafereel uiteen in losse vlekken. Daarom kost bij onze reproducties van Renoir juist het laatste derde van het werk de meeste tijd, wanneer de schaduwen op de belichte delen worden afgestemd en de huid die warme doorschijnendheid krijgt waaraan de schilder te herkennen is. Dat is ook de reden dat een handgeschilderd schilderij en een gedrukte reproductie bij deze schilder niet te vergelijken zijn: een druk geeft het uiterlijk van een penseelstreek weer, niet de manier waarop de verf is aangebracht.

Handgeschilderde reproducties van Renoir

In ons aanbod is Renoir vertegenwoordigd met een selectie van zijn bekendste motieven, en ze ontstaan allemaal als schilderij op canvas: de schilder schildert ze met de hand in olieverf, op bestelling en in het formaat dat u kiest. Het gaat nooit om een gedrukte reproductie. De hele selectie vindt u op de pagina Pierre-Auguste Renoir; de afzonderlijke motieven zijn verkrijgbaar in verschillende verhoudingen en formaten.

Veelgestelde vragen over Pierre-Auguste Renoir

Waar hangen de bekendste schilderijen van Renoir nu?

Ze zijn verspreid over collecties aan beide kanten van de Atlantische Oceaan. In het Musée d’Orsay in Parijs hangt Bal du moulin de la Galette (inv. RF 2739), en Lunch van de roeiers behoort tot The Phillips Collection in Washington (inv. 1637). De meeste doeken van Renoir op één plek bezit de Barnes Foundation in Philadelphia.

Schilderde Renoir pointillistisch?

Nee. Het pointillisme is de methode van Georges Seurat en Paul Signac, die de verf in afzonderlijke stippen aanbrengen. Renoir schildert met dunne, in elkaar grijpende streken die in elkaar overvloeien – de tegenovergestelde werkwijze.

Gebruikte Renoir een paletmes en dikke verflagen?

Nee. Een dikke, plastische verflaag met het paletmes is kenmerkend voor andere schilders. Het oppervlak van Renoir is dun en doorschijnend, wat waarschijnlijk ook samenhangt met zijn vroege werk op porselein.

Wanneer is Lunch van de roeiers ontstaan?

Tussen 1880 en 1881. The Phillips Collection dateert het werk in die periode, daarom vermelden ook wij 1880–1881 en niet één enkel jaartal.

Waarom veranderde de stijl van Renoir na 1881?

Na zijn reis naar Italië, waar hij Rafaël en de Romeinse wandschilderingen zag, nam hij voor enkele jaren een scherpere tekening en een heldere vorm over. Zelf beoordeelde hij die periode kritisch, maar ze gaf hem een gevoel voor volume dat hij later combineerde met zachtere kleur.

Hoe ontstaat een handgeschilderde reproductie van een schilderij van Renoir?

De schilder schildert het werk in olieverf op doek, in het gekozen formaat en de gekozen verhouding, met oog voor de oorspronkelijke techniek – dunne, in elkaar grijpende lagen en gekleurde schaduwen. Omdat het handwerk is, is elke reproductie een beetje uniek; dat is het verschil tussen een schilderij en een druk.