Weigerde Modigliani echt de ogen te schilderen tot hij de ziel van zijn model kende?

Het verhaal duikt op in elk artikel over Modigliani: hij liet de ogen leeg tot hij iemands ziel kende. Het is een mooi verhaal. Wij kunnen het toetsen, want er staan 76 werken van hem in ons aanbod en wij hebben ze allemaal bekeken – eerst de tekst van de productpagina, daarna alleen het schilderij zelf. Het resultaat: 53 werken hebben lege ogen, 22 niet. Bij één werk viel het met de beschikbare resolutie niet te onderscheiden, en zo staat het ook genoteerd.

Wat wij hebben geteld

Van de 76 werken in dit aanbod hebben 53 ogen zonder pupillen en 17 geschilderde pupillen; bij 3 heeft het ene oog een pupil en het andere niet, bij 2 zijn de ogen gesloten en bij 1 is geen oordeel mogelijk. De regel klopt dus niet: pupillen komen te vaak voor om een uitzondering te zijn, en lege ogen zijn een gewoonte, geen belofte.

Alle 76 werken, één voor één

Elke rij linkt naar het betreffende werk. De kolom “Wat staat er op het doek” geeft de waarneming bij het schilderij weer, in het Engels genoteerd zoals die tijdens het bekijken is vastgelegd; wij hebben de kolom niet vertaald, omdat elke vertaling de waarneming verder zou verwijderen van wat er werkelijk te zien was.

WerkOgenWat staat er op het doek
Rood naaktzonder pupillensingle visible eye is one solid dark almond, no iris/sclera division
Portret van Jeanne Hébuterne Imet pupillenboth eyes have dark round irises with white sclera either side
Portret van Jeanne Hébuterne IImet pupillendark brown irises with visible white at the outer corners
Portret van Jeanne Hébuterne IIImet pupillenblue-grey iris disc with darker centre, white sclera at inner corner
Portret van Jeanne Hébuterne IVmet pupillenrounded blue iris with catchlight, whites showing at both corners
Portret van Jeanne Hébuterne in een zwart-rode jurkzonder pupillenprofile eye is a small pale bluish slit, uniform, nothing drawn inside
Portret van Beatrice Hastingszonder pupillenangular outlined lids over flat skin-tone and a dark band, no iris
Liggend naakt IIzonder pupillenboth eyes are pointed lens shapes filled uniform blue-black
Zigeunerin met babyéén oog met pupil, het andere zonderviewer-right eye has a distinct dark pupil; left is a flat blue field
Zittend naakt (1918)zonder pupillenone grey-mauve and one green almond, each an even field
Jacques en Berthe Lipchitzzonder pupillenall four eyes are solid dark slits under a lid line
De kleine boerzonder pupillentwo small grey-blue slits with even fill
Portret van Lunia Czechowskazonder pupillenprofile eye is a pale grey-blue lens, blank
Portret van Jeanne Hébuterne Vzonder pupillentwo grey-blue almonds, flat colour, no iris
Portret van Jeanne Hébuterne VIzonder pupillensmall pale blue-grey almonds, uniform
Zittend naakt op een divanzonder pupillenolive-green almonds, mottled but with no iris disc
Portret van Chaïm Soutinemet pupillendark iris mass set against pale sclera in both eyes
Naakt op een blauw kussenzonder pupillenboth eyes dark-filled almonds; only a white catchlight, no pupil
Kariatidezonder pupilleneye is an empty charcoal lens outline, nothing drawn inside
Portret van Juan Grismet pupillenwhite sclera wedges flank a solid black iris/pupil in both eyes
Portret van Max Jacobzonder pupillenboth eye openings are filled dark almonds, no iris ring or pupil disc
Naaktgesloten ogeneyes drawn as single curved lid strokes with lashes, no opening
Roodharige jonge vrouw in hemdzonder pupillentwo flat blue-grey almonds, uniform colour edge to edge
Zittende vrouw in blauwe jurkzonder pupillenuniform dark green-grey almond fields under the brow lines
Portret van een Poolse vrouwzonder pupillennarrow solid dark slits, lid arcs drawn separately above
Zelfportretzonder pupillenboth eyes are flat dark maroon-brown slits with no interior modelling
Liggend naaktmet pupillenclear white sclera with a dark iris and pupil in both eyes
Zittend naaktgesloten ogenhead tilted, lids closed with lash strokes over them
Liggend naakt met loshangend haarmet pupillenwhite sclera on both sides of a dark round iris, both eyes
Liggend naakt IIIzonder pupillennarrow uniformly dark almonds, no sclera, no pupil at full resolution
Portret van Moïse Kislingmet pupillenlarge white sclera wedges around heavy black irises in both eyes
Renéezonder pupillenthe whole opening is one teal-green field; only white catchlight dots
De jonge leerlingzonder pupillentwo small flat blue-grey slivers, downcast, no iris or pupil
Jeanne Hébuterne in gele truizonder pupillenplain pale-blue almonds, uniform, no interior marks
Jeanne Hébuterne in wit hemdzonder pupillenpale blue-grey almonds outlined in dark, blank inside
Madame Kislingzonder pupillenboth eyes are uniform slate/teal fields with lid strokes only
Portret van Léopold Survageéén oog met pupil, het andere zonderhis right eye is a flat grey-blue blank; his left has a modelled blue iris with a dark pupil
Vrouw met blauwe ogenzonder pupillentwo flat cyan-blue almonds, uniform colour, no pupil
Hanka Zborowskazonder pupillennarrow almond slits filled flat green, no iris or pupil
De jongenzonder pupillenuniform slate-blue slits under the lids, no iris drawn
Madame G. van Muydenmet pupillenlarge blue-grey iris mass in each eye with white sclera at the corners
Portret van Léopold Zborowskizonder pupillenflat slits, one grey-blue one teal, uniform colour throughout
Léon Bakstniet te onderscheidenthe eye is a small mottled blue-white smear; iris and brushwork cannot be separated
L’Enfant graszonder pupillenheavy-lidded almonds filled uniform grey-brown, no iris
Madam Pompadourzonder pupillensolid black almond blobs, nothing inside
Meisje in een blouse met stippenzonder pupillenflat pale-blue almonds, no iris or pupil
Het kleine dienstmeisjezonder pupillenboth eyes blank dark blue-black fields under heavy lids
Jean Cocteauéén oog met pupil, het andere zonderviewer-right eye has a round black pupil with white sclera; viewer-left is a blank dark wedge
Portret van Lunia Czechowska in een witte blousezonder pupillenpale blue-grey almonds outlined in dark, uniform fill
Rood hoofdzonder pupillenleft eye flat dark blue-grey, right eye a white impasto slab; neither has an iris
Léon Indenbaumzonder pupillenpale grey-green blank almonds
Viking Eggelingzonder pupillendark green-teal masses fill the almonds; highlights are brushstrokes
Vrouwenhoofdzonder pupillensolid black almond shapes, only a sclera glint, no drawn iris
Jongen in een gestreepte truizonder pupillenpale blue-grey fields with lid line only, no iris circle
De Italiaansemet pupillenbrown irises with darker pupils and white sclera in both eyes
Vrouw met oorbellenmet pupillenbig black iris and pupil in each eye, white sclera at the corners
De schilder Krémègnezonder pupillennarrow slate-blue slits, uniform, no iris
Lolottemet pupillenproper-left eye has an olive iris with dark pupil and white highlight over visible sclera
Lola de Valencezonder pupillenthe single drawn eye is a bare charcoal almond outline filled with plain flesh tone
Béatrice (portret van Béatrice Hastings)zonder pupillenone eye an empty outline, the other a solid uniform brown fill
Adrienne (vrouw met pony)met pupillenboth eyes show a distinct dark iris with a sclera crescent at the outer corner
Portret van Léopold Zborowski (Israël Museum)zonder pupillenright aperture a flat olive-green band, left a dark hollow
Mijmering (studie voor het portret van Frank Burty Haviland)zonder pupillennarrow slanted almond with a pale sliver fill, no darker disc even at master resolution
Portret van Paul Guillaumezonder pupillenboth eyes are solid blue-black wedges filling the aperture
Meisje in zwart schortmet pupillenround dark brown iris with white highlight set in white sclera, both eyes
Café-zangereszonder pupillenshallow almonds carrying a uniform soft grey-green wash
Jonge vrouw in een gele jurkmet pupillendark iris and pupil with white sclera and a paint highlight in both eyes
Portret van Max Jacob (Düsseldorf)zonder pupillenleft eye a flat teal-green field, right a flat grey-white field
Jeanne, zittend met haar arm op de stoelleuningzonder pupillenpale blue-grey blank almonds
Jongen in korte broekzonder pupillennarrow slate-teal slivers of uniform colour
Bloemenverkoopsterzonder pupillenboth eyes are flat teal-green almond fields with no iris drawn
Moederschapzonder pupillenthe mother's eyes pale blue blanks; the child's likewise plain blue-grey ovals
Vrouw met witte kraagzonder pupillenboth eyes filled edge to edge with uniform green
Portret van een jonge vrouw (Yale)met pupillenprofile eye has a round dark iris with white highlight and sclera either side
Jongeman met petzonder pupillenpale grey-green blank slits under the cap
Jonge vrouw (Oslo)zonder pupillensolid dark slate-blue almonds, uniform

Wat de musea erover zeggen

De verklaringen die anderen geven, elk met de bron erbij: het Dallas Museum of Art schrijft bij zijn eigen werk dat hij samen met Matisse, Picasso, Braque en Derain Afrikaanse maskers bewonderde en dat die invloed zichtbaar is in de gestileerde weergave van het gezicht. Het Nasjonalmuseet in Oslo schrijft over Afrikaanse beeldhouwkunst waarvan de lineaire, langgerekte stijl zijn figuren een vleugje verfijnde moderniteit gaf, en tekent bij een van zijn eigen werken aan dat de schilder doorgaans geen individualiserende trekken weergaf. Het Musée de Grenoble noemt onder zijn bronnen archaïsche Griekse, Etruskische en Egyptische beelden. De conservator van de Yale University Art Gallery noemt zelfs de plaatsen: beeldhouwwerk dat hij in Parijs zag, onder meer in het Trocadéro, en maskers uit Ivoorkust. Geen van deze teksten rept van een ziel.

Wat deze lijst niet is

De oordelen zijn geveld op basis van de reproductie waarover wij beschikken, niet van het doek in het museum; bij kleine hoofden en een zachte penseelvoering is de grens tussen iris en penseelstreek reëel, en bij één werk hebben wij dat erkend in plaats van te gissen. De lijst zegt wat er op het schilderij staat – niet waarom het er staat.

Alle werken uit dit aanbod vindt u op de pagina Amedeo Modigliani, elk als handgeschilderde reproductie.

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *