Arcimboldo’s hoofden van fruit, vissen en vlammen

Giuseppe Arcimboldo - Portret met groenten (De groenteman) - handgeschilderd schilderij - olieverf op doek

Op een paar passen afstand is dit een hoofd in profiel. Komen we dichterbij, dan valt het hoofd uiteen in een radijs, een ui, een paddenstoel en een kastanje, en staan we ineens voor een stilleven. Die omslag is geen bijeffect, maar het eigenlijke onderwerp van Arcimboldo’s schilderkunst. Aan de hand van vier werken laat dit artikel zien hoe zo’n hoofd is opgebouwd en wat het waard is om van dichtbij te bekijken.

Een hoofd, opgebouwd uit voorwerpen

Het procedé is goed te zien in Portret met groenten (De groenteman). Een ondiepe schaal met knolgewassen staat de man als een muts op het hoofd. De kraag eronder bestaat uit radijzen die als een plooikraag naar buiten steken. Wang en kin zijn een ui en paddenstoelen, het oog is een kastanje in een opengesprongen bolster.

Waar het om gaat: niets is vervormd. Geen enkele groente is gebogen om meer op een wang te lijken. Elk stuk blijft precies wat het is, en toch vormt de schikking een gezicht. De gelijkenis ontstaat alleen uit ligging, licht en omtrek – daarom blijft het hoofd op afstand een geheel en valt het van dichtbij weer uiteen in zijn ingrediënten.

Adam: een baard van verstrengelde lichamen

Adam toont een oude man in vol profiel, naar links gekeerd. Van dichtbij blijkt dat voorhoofd, wang, haardos en baard niet als huid en haren zijn geschilderd, maar als een menigte kleine, in elkaar verstrengelde kinderlichamen. Armen en ruggen nemen de rol van haarlokken over, een gebogen rug wordt een wenkbrauw, verstrengelde ledematen worden de krullen van de baard.

Waar dit werk vandaag hangt, vermeldt onze tekst niet, en dat beweren wij ook niet. Wat er op het doek staat, kunnen we wel beschrijven – en dat volstaat, want de hele vondst zit juist in het detail.

Het water en Het vuur: koraal, octopus, vuursteen

Het water ontstond in 1566, meet in het origineel 67 x 52 cm en is olieverf op doek; het origineel bevindt zich in het Kunsthistorisches Museum in Wenen. Het hoofd is volledig opgebouwd uit zeedieren: koraal staat als een kroon bovenop, een octopus vormt de wang, roggen, schelpen en een kreeft vormen de hals en de schouder. Het parelsnoer om de hals is het enige onderdeel dat niet uit het water komt.

Het vuur dateert uit hetzelfde jaar, meet 67 x 51 cm en bevindt zich eveneens in het Kunsthistorisches Museum in Wenen; anders dan Het water is het in olieverf op hout geschilderd. Het hoofd bestaat uit vuursteen en vuurslag, kaarsen, lonten, olielampjes en een bundel geweerlopen die de borst vormt. De vlam zelf wordt het haar. Beide werken horen bij de cyclus De vier elementen, die wij beschrijven in een apart artikel over de twee viertallen.

Schilderijen die u kunt omdraaien

Sommige van deze hoofden zijn in beide richtingen te bekijken. De groenteman is het voorbeeld dat hiervoor steeds wordt genoemd: rechtop gezet toont het een schaal met groenten, een rustig keukenstilleven. Draait men het werk om, dan wordt de schaal een muts, worden de radijzen een kraag en kijkt het gezicht de toeschouwer aan.

Daarom bewaren en tonen wij De groenteman met de schaal naar boven: in die stand zien wij het als een stilleven, en het hoofd is de verrassing die pas bij het omdraaien verschijnt. Wie het werk thuis ophangt, beslist daarmee ook welk van de twee beelden als eerste te zien is.

Aan het hof opgevat als kwinkslag

Arcimboldo schilderde deze hoofden niet als curiositeit op zich, maar voor een hof dat zulke dubbelzinnigheden waardeerde. In 1562 ging hij in op de uitnodiging van keizer Ferdinand I om naar Wenen en Praag te komen, en hij bleef daar in dienst, later bij Maximiliaan II en Rudolf II. Een hoofd van veldgewassen was er tegelijk een eerbetoon: het zei dat onder deze vorst de oogst gedijt en de elementen in orde zijn.

Het dubbele gezicht was dus grap en lofzang tegelijk, en beide werden begrepen. Rudolf II liet zich later afbeelden als Vertumnus, de Romeinse god van de seizoenen, geheel opgebouwd uit fruit en graan. Na de dood van de schilder raakte deze vondst in vergetelheid, tot de surrealisten haar in de twintigste eeuw herontdekten. Meer over zijn leven vindt u in het artikel over Giuseppe Arcimboldo.

Waarom handwerk een blik van dichtbij beloont

Een werk dat van dichtbij iets anders laat zien dan van ver, vraagt de toeschouwer om dichterbij te komen. Juist daar blijkt of het oppervlak iets te bieden heeft. Op een gedrukt vel stuit u van dichtbij op een raster dat niets met groenten te maken heeft. Op een met de hand geschilderd doek stuit u op verf die reliëf heeft, op de rand van een penseelstreek, op licht dat in de lagen blijft hangen.

Elk kunstschilderij wordt bij ons in olieverf op doek geschilderd, streek voor streek en op bestelling. Bij een werk waarvan de hele pointe in de blik van dichtbij ligt, is dat geen bijzaak, maar de reden dat de kwinkslag überhaupt overkomt.

Voor de lijst gebruikt u op de pagina van elk werk onze 3D-app: die toont het gekozen lijstprofiel in realtime op precies dat werk – de app is uitsluitend bedoeld om een lijst te kiezen. Wilt u zien hoe het schilderij er op uw eigen muur uitziet, dan kan dat met onze aparte dienst, het voorbeeld op uw muur. Waar zo’n hoofd in huis thuishoort, leest u in het artikel over de keuken en de eetkamer.

Alle werken van de schilder vindt u op de pagina Giuseppe Arcimboldo.