Henri Rousseau

Henri Rousseau – de douanier die geen douanier was

Henri Rousseau werd op 21 mei 1844 geboren in Laval en stierf op 2 september 1910 in Parijs. Hij geldt als de bekendste autodidact in de geschiedenis van de moderne kunst: een schilder die nooit een academie bezocht, Frankrijk nooit verliet en toch de herkenbaarste oerwouden van de Europese schilderkunst schilderde. Zijn stijl vermelden wij op deze pagina’s in twee delen – naïeve kunst (primitivisme), periode van het postimpressionisme – omdat het eerste deel zegt hoe hij schilderde en het tweede wanneer. Het postimpressionisme is een periode, niet zijn stijl.

De bijnaam Le Douanier, oftewel de douanier, kreeg hij van de schrijver Alfred Jarry, en juist die bijnaam is de hardnekkigste fout in zijn levensverhaal. Rousseau was geen douanier. Hij was beambte van de Parijse stadsaccijns, het octroi, dat heffingen inde op goederen die de stad binnenkwamen. Hij zei het zelf: in het enige interview dat tijdens zijn leven verscheen, legde hij de criticus Arsène Alexandre uit dat hij beambte bij het octroi was geweest en geen douanier, zoals altijd werd beweerd (Comœdia, 19 maart 1910).

Een late start en een salon zonder jury

Bij het octroi trad hij in het begin van de jaren zeventig van de 19e eeuw in dienst, en hij bleef er tot zijn pensionering in 1893, toen hij negenenveertig jaar oud was. Serieus schilderen deed hij pas toen hij in de veertig was, en juist door die late start heeft hij nooit een academische opleiding gekregen. In 1884 kreeg hij toestemming om in het Louvre te kopiëren, naar alle waarschijnlijkheid met hulp van de schilder Félix Auguste Clément (1826–1888); daarnaast kreeg hij enkele adviezen van Jean-Léon Gérôme.

Beslissend was de oprichting van de Salon des Indépendants in 1884: een tentoonstelling zonder jury, waar iedereen na betaling van contributie kon tentoonstellen wat hij wilde. Rousseau exposeerde er vanaf 1886 bijna elk jaar, en vanaf 1905 ook op de Salon d’Automne. Zonder deze twee tentoonstellingen zou zijn werk vermoedelijk onbekend zijn gebleven: de officiële salons met jury hadden hem nooit binnengelaten. Tot de eerste werken die hij daar liet zien, behoort Een carnavalsavond uit 1886 – een klein nachtelijk tafereel waarin al alles zit wat hij later op groot formaat zou doen.

Oerwouden die hij nooit heeft gezien

Volgens de legende diende Rousseau als soldaat in Mexico en zag hij daar het tropisch regenwoud. Daarvoor bestaat geen enkel document, en hij heeft het zelf ook nooit beweerd. De waarheid ligt dichter bij huis en is interessanter: Rousseau heeft Frankrijk nooit verlaten. Alles wat hij nodig had, vond hij in de Parijse kassen van de Jardin des Plantes, in botanische atlassen, in geïllustreerde tijdschriften en in de dierentuin.

Alexandre ging dit persoonlijk bij hem na en schreef dat hij zonder moeite de bekentenis kreeg dat de schilder nooit verder was gereisd dan de kassen van de Jardin des Plantes. In hetzelfde gesprek sprak Rousseau de zin uit die de nauwkeurigste beschrijving van zijn werk is die wij hebben: hij wist niet of anderen waren zoals hij, maar wanneer hij die kassen binnenstapte en de vreemde planten uit exotische landen zag, leek het hem alsof hij een droom binnenging. De zin staat in het Frans opgetekend in Comœdia van 19 maart 1910, in het enige interview met Rousseau dat tijdens zijn leven verscheen.

Precies dat is de sleutel tot schilderijen als De equatoriale jungle en Tijger in een tropische storm (Verrast!): het zijn geen reisverslagen, maar een Parijse kas, door de verbeelding uitvergroot tot het formaat van het doek. Uit hetzelfde materiaal ontstond ook De vrolijke grappenmakers, waarop apen in het struikgewas als mensen met vreemde voorwerpen omgaan.

Hoe de jungleschilderijen ontstonden

Alexandre beschreef bij een bezoek aan het atelier het palet van de schilder en legde daarbij twee technische gegevens vast die nergens anders te vinden zijn. Ten eerste: Rousseau maakte alle tonen van een schilderij tegelijk klaar, niet gaandeweg. Ten tweede: de criticus merkte op dat hij nog nooit een palet had gezien waar zoveel tinten groen van afliepen. Dat is geen anekdote over kleurrijkheid, maar de beschrijving van een methode.

Diepte bouwde hij namelijk niet op met schaduw, maar met lagen. Bladeren, takken en grassen plaatste hij het ene voor het andere in heldere, scherp omlijnde lagen, elk in een eigen tint groen, en het gevoel van ruimte ontstaat uit de opeenvolging van die lagen, niet uit licht en schaduw. Daarom zijn zijn bossen tegelijk vlak en diep. De contouren blijven tot het einde scherp, ook op de achtergrond, waar een academisch oog verzachting zou verwachten.

Bij Tijger in een tropische storm schilderde hij de regen over het al voltooide oppervlak, in dunne schuine streken, zodat de storm als een sluier over het tafereel ligt. Zo’n werkwijze leert geen enkele academie; hij kwam er zelf op. Onze reproducties zijn met de hand geschilderd in olieverf op doek, juist omdat die werkwijze zichtbaar is: laag voor laag, in dezelfde volgorde als het origineel.

Eerst spot, dan de avant-garde

De kritieken waren jarenlang vernietigend. Rousseau kreeg het verwijt dat hij tekende als een kind, met een verkeerd perspectief en houterige figuren, en op de Salon des Indépendants waren zijn schilderijen steevast het mikpunt van spot. Hij verkocht weinig en leefde bescheiden; na zijn pensionering vulde hij zijn kleine pensioen aan met lessen in tekenen en muziek.

De ommekeer kwam van jongere kunstenaars. In 1907 bestelde Berthe, gravin Delaunay, de moeder van de schilder Robert Delaunay, bij hem De slangenbezweerster. In 1908 gaf Pablo Picasso in het ateliergebouw Bateau-Lavoir een banket te zijner ere – een gebeurtenis die tijdgenoten half als eerbetoon en half als grap beschreven, en het was ook allebei. Guillaume Apollinaire, Robert Delaunay en later de surrealisten zagen in zijn werk wat de academische critici ontging: dat de vlakheid en de scherpe contouren geen onvermogen waren, maar een keuze.

Het laatste jaar en De droom

In maart 1910 stuurde hij De droom naar de Salon des Indépendants, zijn laatste grote schilderij: een vrouw op een fluwelen sofa midden in het oerwoud, omringd door lotussen, leeuwen, vogels en een donkere figuur met een fluit. Hij gaf het schilderij een kort gedicht mee. Alexandre wilde weten waar de naam van de slapende vrouw vandaan kwam, en Rousseau antwoordde dat een jong Pools meisje dat hij in zijn jeugd had gekend, zo heette. Juist in dat antwoord corrigeerde hij ook zijn bijnaam: beambte bij het octroi, geen douanier.

In maart van datzelfde jaar raakte zijn been ontstoken. Hij nam de ontsteking niet serieus; in augustus werd hij opgenomen in het Parijse Hôpital Necker, waar gangreen werd vastgesteld. Hij stierf op 2 september 1910, zesenzestig jaar oud, en schilderde tot het laatst.

Het graf in Laval

Hij werd begraven in een gemeenschappelijk graf op de begraafplaats van Bagneux, een gegeven dat de meeste levensbeschrijvingen verzwijgen. Op twaalf oktober 1947 werden zijn stoffelijke resten overgebracht naar zijn geboortestad Laval, naar het park Jardins de la Perrine, waar ze nog altijd liggen. Op de grafsteen staat geen tekst over de douanier, maar een gedicht dat Guillaume Apollinaire voor hem schreef; de beeldhouwer Constantin Brâncuși en de schilder Ortiz de Zárate hebben het in de steen gebeiteld.

Waar zijn schilderijen nu hangen

De slangenbezweerster hangt tegenwoordig in het Parijse Musée d’Orsay. De weg daarheen is ingewikkeld en verklaart een veelgemaakte fout: Jacques Doucet kocht het schilderij in 1922, in 1936 kwam het bij testament in het bezit van het Louvre, en bij de opening van het Musée d’Orsay in 1986 werd het samen met de andere schilderkunst van na 1848 daarheen overgebracht. In het Louvre heeft het dus gehangen, maar nu niet meer.

De slapende zigeunerin en De droom bevinden zich in het Museum of Modern Art in New York, De maaltijd van de leeuw in het Metropolitan Museum of Art, eveneens in New York, Tijger in een tropische storm in de National Gallery in Londen en Boeket bloemen in de Tate. Afzonderlijke werken bevinden zich ook in het Kunstmuseum Basel en in het Artizon Museum in Tokio, dat tot 2020 Bridgestone heette – door die naamswijziging is zijn werk in oudere catalogi moeilijk terug te vinden. Het volledige aanbod vindt u op de pagina Henri Rousseau.

Veelgestelde vragen over Henri Rousseau

Heeft Henri Rousseau ooit een tropisch regenwoud gezien?

Nee. Rousseau heeft Frankrijk nooit verlaten. Het verhaal over zijn militaire dienst in Mexico wordt door geen enkel document gestaafd, en de schilder heeft het zelf nooit aangevoerd. Planten bestudeerde hij in de kassen van de Parijse Jardin des Plantes, dieren in de dierentuin, en de vormen van bladeren tekende hij na uit botanische boeken en geïllustreerde tijdschriften.

Waarom heet hij Le Douanier, de douanier?

De bijnaam kreeg hij van de schrijver Alfred Jarry, maar hij klopt niet. Rousseau werkte voor de Parijse stadsaccijns (octroi), die heffingen inde op goederen bij binnenkomst in de stad, en niet voor de douane. Hij corrigeerde dat zelf in het interview in Comœdia van 19 maart 1910. De bijnaam is toch blijven hangen en wordt nog altijd gebruikt.

Wanneer begon Rousseau te schilderen?

Serieus pas toen hij in de veertig was, naast zijn baan bij het octroi, die hij tot zijn pensionering in 1893 uitoefende. Een academische opleiding had hij niet; in 1884 kreeg hij toestemming om in het Louvre te kopiëren, en enkele adviezen kreeg hij van de schilders Félix Auguste Clément en Jean-Léon Gérôme.

Hoe ging hij als schilder te werk?

Alle tonen van een schilderij maakte hij in één keer klaar, en diepte bouwde hij op met lagen, niet met schaduw: bladeren en takken plaatste hij het ene voor het andere in scherp omlijnde lagen, elk in een eigen tint groen. De contouren blijven ook op de achtergrond scherp. Bij Tijger in een tropische storm schilderde hij de regen over het al voltooide oppervlak.

Wat is zijn bekendste schilderij?

Meestal worden De droom uit 1910, zijn laatste grote schilderij, en De slapende zigeunerin uit 1897 genoemd; beide bevinden zich in het Museum of Modern Art in New York. Van de junglestukken is Tijger in een tropische storm uit 1891 het bekendst; dat hangt in de National Gallery in Londen.

Waar is Henri Rousseau begraven?

Eerst in een gemeenschappelijk graf op de begraafplaats van Bagneux bij Parijs. Op 12 oktober 1947 werden zijn resten overgebracht naar zijn geboortestad Laval, naar het park Jardins de la Perrine, waar hij nu rust. Op de grafsteen staat een gedicht van Guillaume Apollinaire, dat Constantin Brâncuși en Ortiz de Zárate in de steen hebben gebeiteld.