Edvard Munch

Edvard Munch (1863-1944) was een Noorse schilder en graficus die geen taferelen schilderde, maar innerlijke toestanden: liefde, angst, ziekte en dood. Hij is vooral bekend om De schreeuw, een van de herkenbaarste beelden van de 20e eeuw, maar zijn invloed reikt veel verder dan dat ene doek: hij geldt als een van de vaders van het expressionisme en als de schilder die de moderne kunst liet zien dat kleur en lijn een emotie kunnen dragen.

Hij werd op 12 december 1863 geboren in Løten in Noorwegen en groeide op in Kristiania, het huidige Oslo. Zijn moeder stierf aan tuberculose toen hij vijf jaar oud was, zijn zus Sophie negen jaar later; beide sterfgevallen keren tientallen jaren in zijn werk terug. Hij leerde schilderen aan de Koninklijke Tekenschool in Kristiania en werkte vanaf het eind van de jaren tachtig afwisselend in Parijs, Berlijn en Noorwegen. In 1916 kocht hij het landgoed Ekely boven Oslo, waar hij zijn laatste achtentwintig jaar doorbracht; hij overleed op 23 januari 1944.

In het Sloveens wordt zijn achternaam vaak ook als Munk geschreven, zodat u op Sloveense websites vermeldingen tegenkomt als “De schreeuw van Edvard Munk”; het gaat om dezelfde naam en dezelfde schilder.

Edvard Munch – 10 weetjes

  • De schreeuw schilderde hij niet één keer, maar vier keer, en in vier verschillende technieken: twee versies zijn geschilderd, twee zijn pastels.
  • Munch legde het tafereel vast in zijn dagboek: hij schreeuwde niet zelf, maar hoorde een schreeuw die door de natuur ging. Daarom houdt de figuur op het schilderij de handen voor de oren.
  • Zijn tentoonstelling in Berlijn in 1892 werd na nog geen week gesloten, nadat de Berlijnse kunstenaarsvereniging daarover had gestemd; een voorval dat in de hele Duitse kunstwereld weerklank vond.
  • Hij schilderde vaak op ongeprepareerd of slechts dun gegrond doek, zodat het weefsel door de verf heen zichtbaar blijft.
  • Sommige doeken liet hij met opzet buiten staan in regen, sneeuw en zon. Zelf noemde hij dat een paardenkuur.
  • Motieven herhaalde hij niet als kopieën, maar werkte hij telkens opnieuw uit: een tweede versie is bij hem een nieuw werk, geen afschrift van de eerste.
  • Hij was ook een van de belangrijkste grafici van zijn tijd; houtsnede, lithografie en ets staan bij hem op gelijke voet met de schilderkunst.
  • Tussen 1909 en 1916 schilderde hij grote wandschilderingen voor de aula van de universiteit van Oslo.
  • Hij liet de stad Oslo ongeveer 1.100 schilderijen, 4.500 tekeningen en aquarellen en 18.000 grafische bladen na: de basis van het Munchmuseum.
  • De schreeuw werd twee keer gestolen, in 1994 en in 2004, en beide keren teruggevonden.

De schreeuw: vier versies, niet één

De meest voorkomende vergissing over De schreeuw is dat het om één schilderij gaat. Munch werkte het motief tussen 1893 en 1910 vier keer uit, in twee geschilderde en twee pastelversies. De bekendste is de geschilderde versie uit 1893, uitgevoerd in tempera en oliekrijt op karton, die het Nationaal Museum in Oslo bewaart onder inventarisnummer NG.M.00939. Uit hetzelfde jaar stamt een versie in krijt of pastel, uit 1895 een pastel in particulier bezit dat in 2012 bij Sotheby’s werd geveild, en uit 1910 een tempera die het Munchmuseum bewaart.

Daarnaast maakte Munch in 1895 nog een lithografie van hetzelfde motief. Juist die prent zorgde ervoor dat het beeld zich sneller door Europa verspreidde dan welk afzonderlijk schilderij ook had gekund. Meer over het verhaal en de betekenis van dit motief leest u in ons artikel over De schreeuw.

Hoe Munch schilderde: materiaal, penseelvoering en paardenkuur

Over Munch wordt vooral geschreven als schilder van emoties, veel minder over hoe hij die schilderijen werkelijk maakte, terwijl juist dat zijn doek onderscheidt van een gedrukte reproductie. Munch schilderde vaak op ongeprepareerd of slechts dun gegrond doek. Hij bracht de verf dun en snel aan, in lange streken, en streek ze niet glad; op sommige plekken liet hij de ondergrond helemaal open, zodat het weefsel van het doek meespeelt in het tafereel in plaats van onder de verf te verdwijnen.

Voor De schreeuw uit 1893 gebruikte hij geen olieverf op doek, maar tempera en oliekrijt op karton. Karton is absorberend en mat, verf gedraagt zich erop anders dan op doek, en krijt laat een droog, kruimelig spoor achter. Daarom is het origineel niet glad en gevernist, maar korrelig en hier en daar bijna getekend: een detail dat op een scherm niet te zien is, maar op doek alles bepaalt.

Het ongewoonste deel van zijn werkwijze was dat hij doeken bewust aan het weer blootstelde. Munch liet schilderijen buiten staan, in regen, sneeuw en zon, soms wekenlang; zelf noemde hij dat een paardenkuur, naar de methode waarmee men paarden hardde. Sommige tijdgenoten zagen daarin slordigheid, maar hij hield vol dat een schilderij zo het juiste oppervlak kreeg. De gevolgen zijn nog steeds zichtbaar: sommige doeken hebben versleten, stoffige en gebarsten plekken die geen schade in de gewone zin zijn, maar deel van hoe het werk is ontstaan. Museumrestauratoren bewaren ze daarom en herstellen ze niet.

Het laatste kenmerk van zijn methode is herhaling. Munch schilderde dezelfde motieven steeds opnieuw, ook na twintig jaar, en telkens anders: met andere kleuren, in een ander formaat, met een andere spanning. Die versies zag hij niet als kopieën, maar als voortzettingen van dezelfde gedachte. Juist daarom heeft een handgeschilderde reproductie bij hem een andere betekenis dan bij een schilder die een motief één keer schilderde: ook Munch zelf werkte hetzelfde tafereel meermaals uit, telkens opnieuw.

De Levensfries

Munch zag zijn belangrijkste werken niet als losse schilderijen, maar als delen van één cyclus, die hij de Levensfries noemde. De cyclus gaat over liefde, angst en dood; de schilderijen erin antwoorden op elkaar, motieven verhuizen van het ene doek naar het andere, en dezelfde contouren van de kust en dezelfde avondlijke strook hemel keren in meerdere werken terug. Daartoe behoren Madonna, As, Levensdans en De schreeuw. Samen tentoongesteld krijgen ze een andere betekenis dan elk afzonderlijk, en dat was ook Munchs bedoeling. De cyclus heeft hij nooit definitief afgesloten: hij voegde werken toe, haalde ze weg en herschikte ze, zodat de Levensfries geen vaste lijst is, maar een manier waarop Munch zijn schilderijen als één geheel zag.

De bekendste werken van Munch

Naast De schreeuw behoren Madonna, Angst, As en late landschappen zoals Winternacht tot zijn bekendste werken. Tot de late hoogtepunten rekent men ook de zelfportretten, zoals Zelfportret bij het raam, waarop hij zichzelf zonder verfraaiing schilderde. Alle motieven vindt u bij de handgeschilderde reproducties van werken van Munch.

Stijl: expressionisme vóór het expressionisme

Munch schilderde innerlijke toestanden, geen taferelen: golvende lijnen, een gloeiende hemel en figuren die gevangen zitten tussen landschap en emotie. Een generatie vóór de Duitse expressionisten liet hij zien dat kleur en lijn angst, liefde en verdriet kunnen dragen. De schreeuw staat ook op onze lijst van de beroemdste schilderijen.

Veelgestelde vragen over Edvard Munch

Hoeveel versies van De schreeuw bestaan er en waar zijn ze?

Vier. De geschilderde versie uit 1893, uitgevoerd in tempera en oliekrijt op karton, bevindt zich in het Nationaal Museum in Oslo (NG.M.00939). De versie in krijt of pastel uit 1893 en de tempera uit 1910 bevinden zich in het Munchmuseum in Oslo. Het pastel uit 1895 is in particulier bezit; in 2012 werd het bij Sotheby’s geveild. Naast deze vier maakte Munch in 1895 nog een lithografie van hetzelfde motief.

Waarmee schilderde Munch?

Overwegend met olieverf op doek, vaak op ongeprepareerd of slechts dun gegrond doek en in een dunne, snelle verflaag waar het weefsel doorheen schemert. Hij gebruikte echter ook tempera, oliekrijt en karton: De schreeuw uit 1893 is gemaakt met tempera en oliekrijt op karton, niet met olieverf op doek. Hij was bovendien een ervaren graficus: hij maakte houtsneden, lithografieën en etsen.

Schreeuwt de figuur op De schreeuw?

Nee. Volgens Munchs eigen dagboekaantekening bleef de schilder tijdens een wandeling staan en voelde hij hoe een eindeloze schreeuw door de natuur ging; de figuur op het schilderij sluit zich dus met de handen voor de oren af voor een schreeuw die van buiten komt. De titel verwijst naar de schreeuw van de natuur, niet naar die van deze figuur: een detail dat de meeste reproducties en parodieën omdraaien.

Wat is de Levensfries?

De Levensfries is een cyclus schilderijen over liefde, angst en dood, waaraan Munch vanaf het begin van de jaren negentig van de 19e eeuw werkte en die hij meermaals als geheel tentoonstelde. Daartoe behoren De schreeuw, Madonna, As en Levensdans. De schilderijen antwoorden in de cyclus op elkaar, en daarom wilde Munch ze samen zien hangen en niet als losse werken.

Waarom schilderde hij dezelfde motieven meermaals?

Omdat hij ze niet als voltooid beschouwde. Munch keerde ook na twintig jaar naar hetzelfde motief terug en werkte het telkens anders uit: in een ander formaat, met een ander kleurenpalet, met een andere penseelvoering. Latere versies zijn dus geen kopieën van de eerste, maar zelfstandige werken die dezelfde gedachte voortzetten. Hetzelfde geldt voor De schreeuw, die in vier versies bestaat.

Waar hangen de originelen van Munch vandaag?

De meeste bevinden zich in Oslo. Het Munchmuseum bezit verreweg de grootste collectie: de schilder liet de stad Oslo ongeveer 1.100 schilderijen, 4.500 tekeningen en aquarellen en 18.000 grafische bladen na. Het Nationaal Museum in Oslo bewaart de bekendste geschilderde versie van De schreeuw en Madonna. Afzonderlijke werken bevinden zich ook buiten Noorwegen, bijvoorbeeld in het Museum of Modern Art in New York en in het Sprengel Museum in Hannover.

Reproducties van werken van Munch schilderen wij volledig met de hand in olieverf op doek; het gaat niet om een gedrukte reproductie. Elk schilderij wordt op bestelling geschilderd, in het formaat dat u zelf kiest. De motieven vindt u bij de schilderijen van Edvard Munch.