Beschrijving
Portret van Gustave Geffroy – het schilderij dat de schilder onvoltooid liet
Gustave Geffroy zit aan een tafel in zijn werkkamer, licht voorovergebogen, met zijn handen gevouwen boven een opengeslagen boek. Achter hem rijst een wand van boekenplanken op tot de bovenrand van het doek, en de ruggen van de boeken zijn geschilderd als blokken rood, oranje, blauw en geel. Voor hem liggen meerdere opengeslagen boeken en verspreide vellen papier, links staan een wit gipsen beeldje en een witte bloem in een blauwe vaas, rechtsonder een donkere inktpot. Ons handgeschilderde schilderij op canvas volgt dit doek van Paul Cézanne, Portret van Gustave Geffroy (Frans: Portrait de Gustave Geffroy), uit 1895 en 1896; het origineel meet 116 x 89 centimeter en hangt in het Musée d’Orsay in Parijs onder inventarisnummer RF 1969 29.
Wie was Gustave Geffroy?
Gustave Geffroy werd op 1 juni 1855 in Parijs geboren en stierf daar op 4 april 1926. Vanaf 15 januari 1880 schreef hij voor La Justice, de krant van Georges Clemenceau, en juist via die krant leerde hij de politicus kennen die later een betrekking voor hem regelde. Claude Monet ontmoette hij in 1886 op het eiland Belle-Île-en-Mer, waar hij de gevangenissen kwam onderzoeken; uit die toevallige ontmoeting groeide een vriendschap die Cézanne uiteindelijk naar deze werkkamer bracht.
Geffroy was geen liefhebber aan de zijlijn. Zijn Histoire de l’impressionnisme verscheen in 1892, en zijn La Vie artistique groeide tussen 1892 en 1903 uit tot acht delen, waarmee hij tot de vroegste geschiedschrijvers behoort van een beweging waarover hij schreef terwijl ze nog gaande was. In 1900 werd hij een van de tien stichtende leden van de Académie Goncourt. In 1908 benoemde Clemenceau hem tot directeur van de nationale wandtapijtmanufactuur Gobelins, een functie die hij tot zijn dood bekleedde. Verder schreef hij L’Enfermé (1897) en een boek over Claude Monet, dat in 1922 in Parijs bij Crès verscheen. De boekenplanken achter hem zijn dus geen decor – het is de werkbibliotheek van een man die van het schrijven leefde.
Drie maanden poseren en een brief aan Monet
In maart 1894 publiceerde Geffroy in de krant Le Journal een welwillend artikel over Cézanne. In november van hetzelfde jaar zorgde Monet ervoor dat de twee mannen elkaar ontmoetten; de ontmoeting eindigde abrupt. In april 1895 schreef Cézanne aan Geffroy met de vraag of hij hem mocht schilderen. Van april tot juli van dat jaar poseerde Geffroy elke dag, drie maanden lang, in zijn eigen werkkamer.
Daarna hield Cézanne op, liet het doek staan waar het stond en reisde naar huis, naar Aix-en-Provence. Op 6 juli schreef hij aan Monet: “Het magere resultaat dat ik heb bereikt, stemt mij wat bedroefd, vooral na zoveel zittingen en opeenvolgende vlagen van geestdrift en wanhoop.” Volgens Geffroys eigen getuigenis zei de schilder dat de opdracht zijn krachten te boven ging. Waarom hij ermee ophield, is al meer dan een eeuw onderwerp van gissingen – men noemt wrok jegens de criticus, politiek, een schilderkundig principe, geloof – maar niets daarvan is vastgelegd, en ook wij kiezen hier niet tussen de verklaringen.
Wat betekent “onvoltooid” bij dit doek?
Het minst uitgewerkt zijn het gezicht en de handen. De handen boven het boek zijn neergezet als bleke vlakken, zonder knokkels; het gezicht is opgebouwd uit brede verfstreken, en de ogen kijken langs de toeschouwer heen. De boekenkast achter hem is daarentegen veel verder uitgewerkt: elke rug is één volle penseelstreek, en juist die verticale kleurblokken geven het schilderij een ritme dat de figuur zelf niet heeft. De catalogue raisonné vermeldt bij dit doek onder de stillevenvoorwerpen één enkel trefwoord – boek – hoewel de boeken hier in werkelijkheid een hele wand vormen. Zo laat het doek twee dingen tegelijk zien: een snelle, zekere hand in de achtergrond en een trage, aarzelende in het midden.
Van de eigenaar die ervoor poseerde tot de Franse staat
Het schilderij bleef eerst bij Geffroy zelf. Op 28 januari 1907 nam de Galerie Bernheim-Jeune in Parijs het over, waarna het naar de verzamelaar Auguste Pellerin ging. Na hem was het in het bezit van de familie René Lecomte in Parijs; in 1969 kwam het in het Musée du Louvre en in 2000 in het Musée d’Orsay. Het museum vermeldt de schenker uitdrukkelijk: “schenking van de familie Pellerin, 1969”. Het doek bleef dus tweeënzestig jaar in dezelfde familie en werd uiteindelijk niet verkocht, maar aan de staat geschonken.
Verkocht op maandag, de volgende dag gekocht
De herkomstgegevens noemen twee data, en daartussen ligt één enkele dag. Galerie Bernheim-Jeune nam het schilderij op 28 januari 1907 over, Auguste Pellerin kocht het op 29 januari 1907. Het portret dat de schilder zelf een mager resultaat vond en niet wilde voltooien, bleef vierentwintig uur bij de kunsthandel. Nog in hetzelfde jaar, van 1 tot 22 oktober 1907, hing het op de retrospectieve van Cézanne op de Salon d’Automne in het Grand Palais als nummer 16, in bruikleen van niemand anders dan Pellerin.
Tentoonstellingen – en de tijdschriften die het bij zijn dood afdrukten
Voor het eerst werd het doek in april 1903 publiek getoond bij Bernheim-Jeune, onder de titel La bibliothèque, in bruikleen van Geffroy zelf. Later vinden we het in 1936 in het Musée de l’Orangerie, in 1957 in de Parijse Bibliothèque nationale op de tentoonstelling Gustave Geffroy et l’art moderne, waar het op het omslag van de catalogus stond, en in 1977 in het New Yorkse MoMA op de tentoonstelling Cézanne: The Late Work als nummer 1 – het eerste werk van de opstelling – vanwaar het naar Houston en naar het Grand Palais reisde. In 2017 hing het in het Musée d’Orsay op de tentoonstelling Cézanne Portraits, die daarna te zien was in de National Portrait Gallery in Londen en in de National Gallery of Art in Washington.
Geffroy stierf op 4 april 1926. Elf dagen later, op 15 april 1926, publiceerden twee Parijse kunsttijdschriften juist dit schilderij: L’Art vivant onder de titel “Gustave Geffroy aux Gobelins” en Le Bulletin de la vie artistique in de rubriek “Les disparus”. Het doek dat Cézanne met een onvoltooid gezicht achterliet, werd zo het beeld waarmee men zich hem herinnerde. Het kunstschilderij is bij ons verkrijgbaar in vijftien formaten van 42 x 55 tot 138 x 180 centimeter; tussenliggende maten spannen wij op een spieraam op maat, en hoe het er ingelijst uitziet, laat onze 3D-app vooraf zien – de app is uitsluitend bedoeld om een lijst te kiezen. Uit dezelfde Parijse collectie komen ook Vrouw met koffiepot en Zelfportret tegen vaalrode achtergrond, en daar hangt ook Portret van de schilder Achille Emperaire.
- Onderwerp: Portret van Gustave Geffroy, Paul Cézanne, 1895–1896, Musée d’Orsay, Parijs
- Techniek: handgeschilderd schilderij, olieverf op doek, reproductie
- Formaten: 15 formaten, desgewenst ook een formaat op maat
- Goed om te weten: de schilder liet het doek na drie maanden dagelijks poseren onvoltooid achter, en de koper kocht het al de volgende dag van de kunsthandel









































