Beschrijving
De molen aan de Couleuvre bij Pontoise – een landschap dat u ter plaatse kunt nagaan
De molen aan de Couleuvre bij Pontoise (Frans: Le Moulin sur la Couleuvre à Pontoise) van Paul Cézanne toont een hoge molen met een witachtige gevel en een steil okerkleurig dak, iets links van het midden van het doek tussen het groen aan het water. Eronder staat een laag houten hok, en op de beek zwemmen witte eenden. Langs de hele onderrand loopt een roze pad, rechts rijgen de daken van het dorp en een rij populieren zich aaneen, en aan de linkerrand rijzen twee kale stammen de lucht in. Ons handgeschilderde schilderij op doek volgt dit werk van Cézanne uit 1881, dat in het origineel 72,5 x 90 centimeter meet en zich onder inventarisnummer A I 606 in de Alte Nationalgalerie in Berlijn bevindt.
Heeft de molen een naam, en staat hij er nog?
De meeste landschappen van Cézanne zijn een uitzicht; dit is een adres. De registratie van het Berlijnse museum noemt het gebouw – het is le Moulin des Étannets, een van de vele molens in deze graanrijke streek –, noemt ook de straat die volgens de registratie vermoedelijk erachter loopt, de Rue des Deux Ponts, en vermeldt dat het gebouw er nog steeds staat. De registratie gaat nog verder: in het strenge, frontale aanzicht zijn de ramen te tellen, en het eendenhok vooraan is op een oude foto te herkennen. Het motief is volgens het museum verrassend getrouw weergegeven, al is het gebouw duidelijk in de hoogte uitgerekt. Het doek met de plek vergelijken is bovendien een gewoonte van onderzoekers: in de literatuurlijst bij het lemma FWN 158 komt John Rewald drie keer voor – in Cézanne et Zola (1936), in Cézanne, sa vie, son œuvre (1939) en in het tijdschrift Art News van 15 februari 1944 – en telkens is het werk samen met een foto van het motief afgebeeld.
Hoe vaak schilderde Pissarro dezelfde molen?
Het doek ontstond tijdens een verblijf van een half jaar in Pontoise bij Parijs, in de buurt van zijn oudere vriend Camille Pissarro, die Cézanne enkele jaren eerder op het impressionistische pad had gebracht. Het museum vermeldt dat Pissarro dezelfde watermolen minstens twee keer heeft geschilderd. De eenden zijn ongewoon in dit oeuvre, want levende wezens hield Cézanne doorgaans buiten zijn landschappen; het museum merkt voorzichtig op dat het misschien een groet aan Pissarro is, die van alledaagse motieven hield. Cézanne bleef hem tot het einde hoogachten – in een brief aan Émile Bernard uit 1905 noemde hij hem bescheiden en kolossaal. In 2005 en 2006 hing het werk als nummer 93 op de tentoonstelling Cézanne & Pissarro 1865–1885 in het New Yorkse Museum of Modern Art.
Hoe kwam het van een verfhandelaar in het Berlijnse museum terecht?
De eerste bekende eigenaar is Julien Tanguy (1825–1894), een Parijse handelaar in schildersbenodigdheden – het doek behoorde dus eerst toe aan iemand die verf verkocht. Na hem vermeldt de museumregistratie de schilder Jacques-Émile Blanche (1861–1942), die de catalogue raisonné in zijn reeks herkomstgegevens overslaat, daarna de dichter en schrijver Robert de Bonnières (1850–1905), en van 1890 tot 1897 de galerie van Paul Durand-Ruel in Parijs. Juist die periode bij de kunsthandel werd in 2014 en 2015 belicht op de tentoonstelling Paul Durand-Ruel: Le Pari de l’Impressionnisme in het Parijse Musée du Luxembourg, waar het werk onder nummer 6 stond vermeld.
Was het in juli 1897 een aankoop of een schenking?
In juli 1897, negen jaar vóór de dood van de schilder, kwam het doek naar Berlijn. Hoe precies, vertelt de registratie twee keer, en telkens anders. In de herkomstgegevens staat dat het werk voor de Nationalgalerie werd gekocht door Hugo von Tschudi (1851–1911), kunsthistoricus en directeur van de galerie; in de rubriek over de verwerving staat echter dat het in 1897 een schenking van een Berlijnse kunstvriend was, wiens naam, Wilhelm Staudt, pas tussen haakjes volgt. De catalogue raisonné geeft een derde versie: Gift of William Staudt, met een verengelste vorm van de naam. Aankoop, schenking, een naamloze kunstliefhebber, Wilhelm tussen haakjes en de Engelse William – voor één enkele gebeurtenis in één enkel jaar. Waarom er twee vormen zijn, zegt noch het museum noch de catalogus, en daar gaan wij niet naar raden.
Waar hing het in januari 1890 voor het eerst?
De museumtekst, ondertekend door Claude Keisch, wijst erop dat dit werk hoort bij de doeken die Cézanne kort na het ontstaan uit handen gaf en liet tentoonstellen. De registratie bevestigt dat: in januari 1890 hing het doek in het Brusselse Palais des Beaux-Arts op de tentoonstelling van de groep Les XX, en wel als nummer 1, onder de titel Etude de Paysage, in bruikleen van de Bonnières. Van februari tot april 1906 stond het als nummer 34 op de internationale tentoonstelling van de Kunstverein in Bremen, ditmaal als Landschaft en als bruikleen van de koninklijke Nationalgalerie in Berlijn.
Welke tentoonstellingstitel laat de registratie onverklaard?
Van 2 november 1958 tot 12 april 1959 hing het doek als nummer 131 op een tentoonstelling in de Berlijnse Nationalgalerie met de titel Schätze der Weltkultur von der Sowjetunion gerettet – schatten van de wereldcultuur, gered door de Sovjet-Unie. Het werk stond daar vermeld als Die Mühle von Pontoise. Meer zegt de registratie niet: de titel van de tentoonstelling, de data, het nummer. Waar het doek in de jaren vóór deze tentoonstelling was en hoe het erop terechtkwam, staat niet in de bronnen die wij voor ons hebben, en dus vullen wij dat niet aan.
Hoe noemde men het in Berlijn aanvankelijk?
Het museum kocht Cézanne vroeg, maar gaf het werk voorzichtig een naam. Hans Mackowsky vermeldde het op 27 januari 1898 in het tijdschrift Kunstchronik onder de nieuwe aanwinsten van de galerie, in kolom 198, als Freilichtstudie, dus een studie in de open lucht. In de Catalogus van de Koninklijke Nationalgalerie in Berlijn, die Max Jordan in 1901 uitgaf, staat het op pagina 275 onder nummer 743 als Landschaft, Studie – landschap, studie. Georges Rivière noemde het in 1923 Bourgade dans les arbres en dateerde het op 1879. Pas veel later raakte de titel ingeburgerd die de rivier en de stad noemt. In 1996 en 1997 hing het werk als nummer 59 op de tentoonstelling Manet bis Van Gogh, over Hugo von Tschudi en de strijd om de moderne kunst.
Het schilderij is rustig, middeldonker en in groen en oker gestemd, en verdraagt daardoor goed daglicht en grote muren. Wij schilderen het in vijftien formaten, van 50 x 40 tot 180 x 144 centimeter; tussenmaten spannen wij op een spieraam op maat, en hoe het er ingelijst uitziet, toont onze 3D-app vooraf – de app is uitsluitend bedoeld om een lijst te kiezen. Pissarro was ook de eerste eigenaar van Stilleven met soepterrine, en uit hetzelfde dal van de Oise komen Het huis van de gehangene in Auvers-sur-Oise en Bocht in de weg bij Auvers-sur-Oise.
- Onderwerp: De molen aan de Couleuvre bij Pontoise, Paul Cézanne, 1881, Alte Nationalgalerie, Berlijn
- Techniek: handgeschilderd schilderij, olieverf op doek, reproductie
- Formaten: 15 formaten, desgewenst ook op maat
- Goed om te weten: de museumregistratie noemt de molen bij naam, vermeldt de straat erachter en dat het gebouw er nog staat, en het eendenhok van het schilderij is op een oude foto te herkennen









































