
Paul Gauguin werd op 7 juni 1848 in Parijs geboren en stierf op 8 mei 1903 in Atuona op het eiland Hiva Oa, een van de meest afgelegen uithoeken van Frans-Polynesië. Tussen die twee data wisselde hij van beroep, van continent en van schilderstaal. Dit artikel volgt beide: een leven dat geleidelijker verliep dan de legende wil, en een techniek die de Europese schilderkunst het platte vlak teruggaf.
De effectenmakelaar die niet van de ene dag op de andere vertrok
In 1871 kreeg Gauguin via een vriend van de familie, Gustave Arosa, werk op de Parijse beurs. Het ging hem goed: tegen 1879 verdiende hij zo’n 30.000 frank per jaar. In 1873 trouwde hij met de Deense Mette-Sophie Gad; in het decennium daarna kregen zij vijf kinderen. Toen de Parijse effectenmarkt in 1882 instortte, ging hij voltijds schilderen; het jaar daarop, toen hij vijfendertig werd, was hij beroepsschilder.
Volgens de legende liet hij alles van de ene dag op de andere achter. De bronnen bevestigen dat niet. Gauguin schilderde en verzamelde kunst al in de jaren zeventig van de 19e eeuw en exposeerde met de impressionisten nog voordat hij de beurs verliet – vanaf 1879 tot en met de achtste en laatste impressionistententoonstelling in 1886. (Aan hoeveel van die tentoonstellingen hij precies deelnam, verschilt per bron; ze zijn het erover eens dat het er meerdere waren en dat hij tot de laatste volhield.) De overgang duurde lang; de krach versnelde haar, maar veroorzaakte haar niet.
Daartussen ligt een periode die biografieën graag overslaan. In 1884 verhuisde het gezin naar Kopenhagen, waar Gauguin zonder succes zijn geluk in de handel beproefde; in 1885 keerde hij terug naar Parijs om te schilderen, terwijl het gezin in Denemarken bleef. De beslissing waaruit al het andere voortkwam, was dus geen gebaar, maar een scheiding die jaren duurde.
Pont-Aven: synthese in plaats van waarneming
In de zomer van 1886 werkte Gauguin voor het eerst in Pont-Aven in Bretagne. De keuze voor die plek was geen toeval: sinds de jaren vijftig van de 19e eeuw bestond daar een schilderskolonie, die kunstenaars aantrok met het goedkope leven en de afstand tot de academische centra. Gauguin keerde er tot 1894 steeds naar terug en werd er de centrale figuur.
Daar kreeg het synthetisme vorm – volgens de omschrijving van Tate “een stijl van symbolische voorstelling, in de jaren tachtig van de 19e eeuw overgenomen door Paul Gauguin en zijn volgelingen, gekenmerkt door vlakke kleurvelden en krachtige contouren”. Een synthetistisch schilderij doet geen verslag van wat het oog ziet; het verbindt het motief, de gevoelde stemming en de eigen logica van lijn en kleur. In de praktijk betekent dat: afzien van een getrouwe weergave, schilderen uit het geheugen en op gevoel, zuivere kleur, geen perspectief en geen schaduwwerking, en een geometrisch geordende compositie zonder overbodige details.
Naast Gauguin werkten in deze kring Émile Bernard, Charles Laval, Meijer de Haan, Charles Filiger, Armand Séguin, Władysław Ślewiński en Roderic O’Conor. Het was geen school met een leer, maar een kolonie waarin de schilders, zij aan zij werkend, snel oplossingen met elkaar uitwisselden.
Het praktische gevolg ziet u meteen. De schaduw modelleert het lichaam niet langer, de kleur maakt zich los van het natuurlijke uiterlijk en de voorstelling wordt in vlakken opgebouwd in plaats van in diepte. Dansende Bretonse meisjes, Pont-Aven en Bretonse jongen komen uit deze Bretonse kring; De gele Christus en De groene Christus laten zien hoe ver Gauguin die vlakheid in het religieuze motief doorvoerde.
Cloisonnisme: kleur omrand als email
Parallel aan het synthetisme ontwikkelde zich in dezelfde kring het cloisonnisme. De naam komt van de emailleertechniek cloisonné, waarbij metalen tussenschotten de kleurvelden van elkaar scheiden. Op het doek betekent dat een donkere contour rond een vlak in één egale kleur. Die contour is geen versiering, maar constructie: zij draagt de vorm die anders de schaduwwerking zou moeten dragen.
Wie deze aanpak heeft bedacht, is een open vraag, en die beantwoorden wij hier niet. Émile Bernard eiste het primaat van het synthetisme voor zich op, wat als omstreden geldt; andere bronnen schrijven de verdienste voor het cloisonnisme toe aan zijn vriend Louis Anquetin. Wat Bernard het meest speet, was juist dat Gauguin hem nooit als invloed noemde. De verhouding tussen deze drie namen is dus een kwestie van discussie, geen vaststaand feit – en wie iets anders beweert, vereenvoudigt.
In 1889 organiseerde Gauguin ter gelegenheid van de wereldtentoonstelling in Parijs een groepspresentatie van deze kring in Café Volpini, onder de titel Schilderijen van de impressionistische en synthetistische groep. De tentoonstelling liep in juni en begin juli, toonde meer dan honderd werken van acht kunstenaars – onder wie Anquetin, Bernard en Laval – en werd door de pers genegeerd. Als evenement was ze een mislukking; als statement was ze het eerste publieke optreden van het synthetisme onder eigen naam.
Arles: negen weken met Vincent van Gogh
Op 23 oktober 1888 kwam Gauguin aan in Arles, waar Vincent van Gogh in het Gele Huis een “atelier van het Zuiden” wilde oprichten – een kolonie van schilders die samen zouden werken, de kosten zouden delen en van elkaar zouden leren. Gauguin was de eerste en, zo bleek, de enige die zich aansloot. Samen werkten zij ongeveer negen weken, iets meer dan zestig dagen.
Ze vormden een slecht bij elkaar passend duo. Van Gogh schilderde ter plaatse naar het motief, en snel; Gauguin hield vol dat men uit het geheugen moest schilderen, omdat het geheugen het wezenlijke bewaart en het toevallige weggooit. Juist dat verschil is de kern van die weken, en de reden dat hetzelfde motief uit Arles bij elk van beiden een andere wereld lijkt.
Het samenwonen eindigde in een crisis: op 23 december 1888 sneed Van Gogh zijn oor af en verliet Gauguin Arles. Over het precieze verloop van die avond lopen de bronnen uiteen, en daarover oordelen wij hier niet. Wat niet omstreden is, is het gevolg voor de schilderkunst: Gauguin nam uit Arles de bevestiging mee dat kleur geen natuurlijk excuus nodig heeft.
Tahiti
Op 1 april 1891 voer Gauguin naar Tahiti; in augustus 1893 keerde hij terug naar Frankrijk, waarna hij in juni 1895 voor een tweede keer naar de eilanden vertrok. De eerste maanden bracht hij door in Papeete, de hoofdstad, die hem teleurstelde omdat ze al helemaal Europees was ingericht. Daarom trok hij zich terug in Mataiea, een dorp zo’n vijfenveertig kilometer verderop langs de kust, en richtte daar een atelier in.
De schilderijen die daar ontstonden, zijn waar hij vandaag het bekendst om is: Arearea (Vrolijkheid), Ia Orana Maria, De geest van de doden kijkt toe (Manao tupapau), Daar is de tempel (Parahi te marae) en Nevermore (O Tahiti).
Het loont om deze schilderijen te bekijken zonder een ansichtkaartbeeld in het achterhoofd. De kleur is er geen beschrijving van de tropen, maar een voortzetting van wat in Bretagne was begonnen: het vlak, de contour, een motief dat betekenis draagt in plaats van licht. Tahiti veranderde zijn methode niet, maar gaf haar onderwerpen die het oude Europa niet had. Zijn meest ambitieuze doek uit deze periode, Waar komen wij vandaan? Wat zijn wij? Waar gaan wij heen?, is opgezet als een vraag en niet als een tafereel.
Noa Noa
Uit de eerste Tahitiaanse periode stamt Noa Noa, Gauguins reisverslag over de eilanden, voor het eerst gepubliceerd in 1901. De tekst ontstond naast de schilderijen en licht ze deels toe. Hij moet voorzichtig worden gelezen: het is het eigen verhaal van de auteur over zichzelf, geen neutraal document, en in veel opzichten vormt hij mee het beeld dat Gauguin wilde nalaten. Wie Noa Noa leest als verslag over Tahiti, leest het verkeerde boek; als getuigenis van hoe Gauguin zichzelf zag, is het echter onvervangbaar.
De Marquesaseilanden en het einde
In 1901 verhuisde Gauguin nog verder weg, naar de Marquesaseilanden, naar Atuona aan de zuidkust van het eiland Hiva Oa. Daar bouwde hij een huis op palen, dat hij Maison du Jouir noemde. De laatste twee jaren werden getekend door ziekte, conflicten met het plaatselijke bestuur en een toenemende eenzaamheid; hij schilderde tot het einde. Hij stierf op 8 mei 1903, vierenvijftig jaar oud, en ligt begraven op de plaatselijke begraafplaats.
1906: de tentoonstelling die de volgende generatie in beweging bracht
Gauguin heeft tijdens zijn leven de erkenning die hij vandaag geniet niet meegemaakt. Drie jaar na zijn dood richtte de Parijse Salon d’Automne van 1906 een retrospectief in met 227 werken – schilderijen, tekeningen, keramiek en houten beelden. Onder de bezoekers op wie de tentoonstelling grote indruk maakte, waren Henri Matisse en Pablo Picasso. Wat elk van hen er precies uit meenam, is een kwestie van interpretatie, en wij beweren hier niet meer dan wat te onderbouwen valt; onomstreden is dat juist deze postume tentoonstelling Gauguins vlak en contour doorgaf aan de 20e eeuw.
Waarom Gauguin moeilijk te reproduceren is
Een schilderij van Gauguin staat of valt met hoe nauwkeurig het kleurvlak en zijn contour worden getroffen. Omdat er geen modellering is die een fout kan verhullen, is elke overgang een beslissing die in één keer goed moet zijn. Bij een impressionist corrigeert de naastliggende toon een verkeerde toon; bij Gauguin blijft een verkeerd vlak een verkeerd vlak.
Een handgeschilderde reproductie in olieverf op doek lost die opgave op zoals het origineel dat deed – met penseel en verf, niet met een drukpers. Juist daarom is bij Gauguin het verschil tussen een handgeschilderd doek en een gedrukte reproductie duidelijker zichtbaar dan bij de meeste andere schilders: drukwerk kan de kleur vastleggen, maar niet het feit dat het vlak in één keer werd neergezet. Alle werken van Gauguin uit ons aanbod vindt u op de pagina Paul Gauguin.
