De bekendste werken van Paul Gauguin: wat ze tonen, waar ze hangen en waar u op kunt letten

De bekendste doeken van Gauguin zijn verspreid over musea in Parijs, New York, Boston, Brussel, Buffalo, Philadelphia, Londen en Washington. Deze gids staat stil bij de negen werken waarnaar het vaakst wordt gezocht: wat elk ervan laat zien, waar het hangt, waarom het ertoe doet en waar u bij het kijken op kunt letten. Over zijn leven en zijn techniek gaat een apart artikel; hier gaat het om de schilderijen zelf.

Arearea, 1892 – Musée d’Orsay, Parijs

De titel is Tahitiaans en betekent vreugde of vermaak; het schilderij is ook bekend als De rode hond. Op de voorgrond zitten twee vrouwen, een boomstam snijdt dwars door het doek en onderaan loopt een rode hond. De lucht is verdwenen: de ruimte wordt opgebouwd uit opeenvolgende kleurvlakken – groen, geel, rood.

Waar u op kunt letten: juist die hond. Hij is niet bruin en niet grijs, want de kleur van een hond interesseerde Gauguin niet als gegeven. Precies die eigenzinnige kleur zou later de fauvisten in vervoering brengen. Arearea (Vrolijkheid) in ons aanbod.

Ia Orana Maria, 1891 – Metropolitan Museum of Art, New York

De Tahitiaanse titel betekent Wees gegroet, Maria. Gauguin verplaatste het christelijke tafereel naar Tahiti: Maria en Jezus zijn Tahitianen, met een rode pareo en blote voeten, en naast hen staan twee inheemse vrouwen in een houding van aanbidding. Het werk bevindt zich in het Metropolitan onder inventarisnummer 51.112.2, als legaat van Sam A. Lewisohn uit 1951.

Waar u op kunt letten: de aureolen. Ze zijn er, dun en goudkleurig, boven de hoofden van figuren die de Europese iconografie nooit zo had afgebeeld. Daarmee is de kern van het schilderij in één penseelstreek gezegd. Ia Orana Maria in ons aanbod.

Manao tupapau, 1892 – Buffalo AKG Art Museum

De Nederlandse ondertitel De geest van de doden kijkt toe is een vertaling van de Tahitiaanse titel. Op het bed ligt een jonge vrouw op haar buik en kijkt over haar schouder; aan het voeteneinde van het bed staat een donkere, gehulde gestalte – de tupapau, de geest van de doden uit het Tahitiaanse geloof. Tehamana stond voor Gauguin model.

Waar u op kunt letten: de richting van de blik. De vrouw kijkt niet naar de geest, maar van hem weg, naar de toeschouwer – de angst is geschilderd als een afgewend hoofd, niet als een uitdrukking op het gezicht. De geest van de doden kijkt toe (Manao tupapau) in ons aanbod.

Waar komen wij vandaan? Wat zijn wij? Waar gaan wij heen?, 1897–1898 – Museum of Fine Arts, Boston

Het meest ambitieuze doek van Gauguin, ontstaan op Tahiti in een tijd waarin hij ziek was en geen geld had. Het tafereel verloopt van rechts naar links: een zuigeling, volwassenen in de kracht van hun leven, een oude vrouw aan de linkerrand. Daartussen staat een blauwachtig godenbeeld.

Waar u op kunt letten: de vragen uit de titel zijn niet geschilderd als een allegorie met antwoorden. Niemand in het tafereel geeft een ander les. Het schilderij stelt de vraag en laat haar open. Waar komen wij vandaan? Wat zijn wij? Waar gaan wij heen? in ons aanbod.

Nevermore, 1897 – Courtauld Gallery, Londen

Op een bed ligt een Tahitiaanse vrouw, op de achtergrond praten twee gestalten met elkaar en op de vensterbank zit een vogel. De titel schreef Gauguin in het Engels, rechtstreeks op het doek.

Waar u op kunt letten: de vogel en het opschrift. Het verband met het gedicht De raaf van Poe wordt vaak gelegd; of het zo bedoeld was, beslissen wij hier niet. De vogel is er in elk geval en de titel is in elk geval Engels. Nevermore (O Tahiti) in ons aanbod.

Parahi te marae, 1892 – Philadelphia Museum of Art

Een marae is een heilige Tahitiaanse plek voor rituelen. De titel betekent ongeveer daar is de tempel, en het museum vermeldt het werk ook als De heilige berg. Het tafereel bestaat uit een omheining met sierkoppen, bloeiende hellingen en een berg op de achtergrond.

Waar u op kunt letten: de plek bestaat niet. Het museum zegt zelf dat het tafereel geen echt heiligdom is, maar een denkbeeldige compositie van Gauguin. Het schilderij is dus een document over hoe hij zich Tahiti voorstelde, niet over hoe het eiland eruitzag. Daar is de tempel (Parahi te marae) in ons aanbod.

De gele Christus, 1889 – Buffalo AKG Art Museum

Bretonse vrouwen met witte kapjes knielen bij een kruis midden in een herfstig veld. De Christus aan het kruis is geel, het veld is geel, de bomen zijn bruinoranje.

Waar u op kunt letten: het kruis is niet verzonnen. De centrale figuur gaat terug op een beschilderd houten kruisbeeld uit de 17e eeuw dat in de kapel van Trémalo bij Pont-Aven hangt. Gauguin nam dus een bestaand stuk volkssnijwerk en plaatste het in het landschap, alsof het tafereel zich nu afspeelde. De gele Christus in ons aanbod.

De groene Christus, 1889 – Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel

Het werk ontstond in november 1889 in Pont-Aven, in dezelfde herfst als De gele Christus. Een Bretonse vrouw in traditionele klederdracht knielt aan de voet van een calvarie – een stenen kruis met een groenachtige Christus – en houdt een zwart lam vast.

Waar u op kunt letten: het lam en de kleur van de steen. Het groen is geen belichting, maar een keuze; het stenen kruis is gekleurd alsof het bij het landschap hoort en er niet als monument in staat. De groene Christus in ons aanbod.

Dansende Bretonse meisjes, Pont-Aven, 1888 – National Gallery of Art, Washington

Drie meisjes in Bretonse klederdracht dansen in een kring op een veld; op de achtergrond staan de huizen en de kerktoren van Pont-Aven. Het werk dateert uit de eerste Bretonse periode van Gauguin.

Waar u op kunt letten: de kapjes. Ze zijn geschilderd als witte vlakken met een contour, bijna als knipsels – hier ziet u al wat enkele jaren later op Tahiti zijn hele beeldtaal zou worden. Dansende Bretonse meisjes, Pont-Aven in ons aanbod.

Veelgestelde vragen

Wat betekent Arearea?

Arearea is het Tahitiaanse woord voor vreugde of vermaak; het schilderij uit 1892 is ook bekend als De rode hond en hangt in het Musée d’Orsay in Parijs.

Wat betekent Ia Orana Maria?

Ia Orana Maria is een Tahitiaanse groet die overeenkomt met het christelijke Wees gegroet, Maria, en de titel van het schilderij van Gauguin uit 1891 dat zich in het Metropolitan Museum of Art in New York bevindt.

Wat betekent Manao tupapau?

Manao tupapau wordt vertaald als de geest van de doden kijkt toe en verwijst naar de tupapau, de geest van de overledenen uit het Tahitiaanse geloof, die op het schilderij uit 1892 aan het voeteneinde van het bed staat.

Wat betekent Parahi te marae?

Parahi te marae betekent ongeveer daar is de tempel, waarbij een marae een heilige Tahitiaanse plek voor rituelen is; het Philadelphia Museum of Art vermeldt het werk ook als De heilige berg.

Waar hangt het schilderij Waar komen wij vandaan? Wat zijn wij? Waar gaan wij heen?

Het doek uit 1897–1898 bevindt zich in het Museum of Fine Arts in Boston en geldt als het meest ambitieuze werk van Gauguin.

Waar hangt De gele Christus?

De gele Christus uit 1889 hangt in het Buffalo AKG Art Museum in Buffalo, in de staat New York; de centrale figuur gaat terug op een houten kruisbeeld uit de 17e eeuw in de kapel van Trémalo bij Pont-Aven.

Waarom heeft Nevermore een Engelse titel?

Gauguin schreef de Engelse titel Nevermore rechtstreeks op het doek uit 1897, dat zich in de Courtauld Gallery in Londen bevindt; het verband met het gedicht De raaf van Poe wordt vaak gelegd, maar kan niet als feit worden gesteld.

Bestaat de plek op het schilderij Parahi te marae echt?

Nee; volgens het Philadelphia Museum of Art is het tafereel geen echt Polynesisch heiligdom, maar een denkbeeldige compositie van Gauguin.

Wie stond model voor Manao tupapau?

Tehamana stond model voor het schilderij Manao tupapau uit 1892; zij was het model van Gauguin tijdens zijn eerste verblijf op het eiland.

Alle werken van Gauguin uit ons aanbod vindt u op de pagina Paul Gauguin, en elk ervan is een handgeschilderde reproductie in olieverf op doek.

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *