Paul Gauguin werd op 7 juni 1848 in Parijs geboren en stierf op 8 mei 1903 in Atuona op het eiland Hiva Oa, in een van de meest afgelegen uithoeken van Frans-Polynesië. Tussen die twee data wisselde hij van beroep, van werelddeel en van schildertaal. Dit artikel volgt beide: een leven dat geleidelijker verliep dan de legende wil, en een techniek die de Europese schilderkunst het vlak teruggaf.
De effectenmakelaar die niet van de ene op de andere dag vertrok
In 1871 kreeg Gauguin via Gustave Arosa, een vriend van de familie, werk aan de Parijse beurs. Het ging hem goed: tot 1879 verdiende hij ongeveer 30.000 frank per jaar. In 1873 trouwde hij met de Deense Mette-Sophie Gad; in het decennium daarna kregen zij vijf kinderen. Toen de Parijse effectenmarkt in 1882 instortte, legde hij zich voltijds toe op de schilderkunst; het jaar daarop, toen hij vijfendertig werd, was hij beroepsschilder.
Volgens de legende liet hij alles van de ene op de andere dag achter. De bronnen bevestigen dat niet. Gauguin schilderde en verzamelde al in de jaren zeventig van de 19e eeuw kunst en exposeerde met de impressionisten nog voordat hij de beurs verliet – vanaf 1879 tot en met de achtste en laatste impressionistische tentoonstelling in 1886. (Aan hoeveel van die tentoonstellingen hij precies deelnam, verschilt per bron; ze zijn het erover eens dat het er meerdere waren en dat hij tot de laatste volhield.) De overgang duurde lang; de beurskrach versnelde haar, maar veroorzaakte haar niet.
Daartussen lag een periode die biografieën graag overslaan. In 1884 verhuisde het gezin naar Kopenhagen, waar Gauguin zonder succes als handelaar probeerde rond te komen; in 1885 keerde hij terug naar Parijs om te schilderen, terwijl het gezin in Denemarken bleef. De beslissing waaruit al het andere voortkwam, was dus geen gebaar, maar een breuk die jaren duurde.
Pont-Aven: synthese in plaats van waarneming
In de zomer van 1886 werkte Gauguin voor het eerst in Pont-Aven in Bretagne. Die keuze was geen toeval: daar bestond sinds de jaren vijftig van de 19e eeuw een schilderskolonie, die kunstenaars trok met het goedkope leven en de afstand tot de academische centra. Gauguin keerde er tot 1894 steeds naar terug en werd er de centrale figuur.
Daar kreeg het synthetisme vorm – volgens de definitie van Tate “een stijl van symbolische weergave die in de jaren tachtig van de 19e eeuw door Paul Gauguin en zijn volgelingen werd aangenomen, gekenmerkt door vlakke kleurvelden en krachtige contouren”. Een synthetistisch schilderij doet geen verslag van wat het oog ziet; het verenigt het motief, de gevoelde stemming en een eigen logica van lijn en kleur. In de praktijk betekent dat: geen getrouwe weergave meer, schilderen uit het geheugen en op gevoel, zuivere kleur, geen perspectief en geen schaduwwerking, en een geometrisch geordende compositie zonder overbodige details.
Naast Gauguin werkten in deze kring Émile Bernard, Charles Laval, Meijer de Haan, Charles Filiger, Armand Séguin, Władysław Ślewiński en Roderic O’Conor. Het was geen school met een leer, maar een kolonie waarin schilders naast elkaar snel oplossingen uitwisselden.
Het praktische gevolg is meteen zichtbaar. De schaduw boetseert het lichaam niet langer, de kleur maakt zich los van het natuurlijke uiterlijk en de voorstelling wordt opgebouwd in vlakken in plaats van in diepte. Dansende Bretonse meisjes, Pont-Aven en Bretonse jongen komen uit deze Bretonse kring; De gele Christus en De groene Christus laten zien hoe ver Gauguin die vlakheid in een religieus motief doorvoerde.
Cloisonnisme: kleur omrand als email
Parallel aan het synthetisme ontstond in dezelfde kring het cloisonnisme. De naam komt van de emailtechniek cloisonné, waarbij metalen tussenschotjes de kleurvelden van elkaar scheiden. Op het doek betekent dat een donkere contour rond een vlak in één egale kleur. Die contour is geen versiering, maar constructie: zij draagt de vorm die anders door schaduwwerking gedragen zou moeten worden.
Wie deze aanpak heeft bedacht, is een open vraag, en die beslechten wij hier niet. Émile Bernard eiste het vaderschap van het synthetisme op, wat omstreden is; andere bronnen schrijven de verdienste voor het cloisonnisme toe aan zijn vriend Louis Anquetin. Wat Bernard het meest betreurde, was juist dat Gauguin hem nooit als invloed noemde. De verhouding tussen deze drie namen is dus een kwestie van discussie, geen feit – en wie iets anders beweert, vereenvoudigt.
In 1889 organiseerde Gauguin naar aanleiding van de wereldtentoonstelling in Parijs een groepspresentatie van deze kring in Café Volpini, onder de titel Schilderijen van de impressionistische en synthetistische groep. De tentoonstelling liep in juni en begin juli, toonde meer dan honderd werken van acht kunstenaars – onder wie Anquetin, Bernard en Laval – en werd door de pers genegeerd. Als evenement was zij een mislukking; als verklaring was zij het eerste openbare optreden van het synthetisme onder eigen naam.
Arles: negen weken met Vincent van Gogh
Op 23 oktober 1888 kwam Gauguin aan in Arles, waar Vincent van Gogh in het Gele Huis een “atelier van het zuiden” wilde oprichten – een kolonie van schilders die samen zouden werken, de kosten zouden delen en van elkaar zouden leren. Gauguin was de eerste en, zo bleek, de enige die zich erbij aansloot. Zij werkten ongeveer negen weken samen, iets meer dan zestig dagen.
Ze pasten slecht bij elkaar. Van Gogh schilderde voor het motief en snel; Gauguin hield vol dat men uit het geheugen moest schilderen, omdat het geheugen het wezenlijke selecteert en het toevallige weglaat. Juist dat verschil is de kern van die weken, en de reden dat hetzelfde motief uit Arles er bij ieder van hen uitziet als een andere wereld.
Het samenwonen eindigde in een crisis: op 23 december 1888 sneed Van Gogh zijn oor af en verliet Gauguin Arles. Over het precieze verloop van die avond lopen de bronnen uiteen, en daarover oordelen wij hier niet. Wat niet omstreden is, is het gevolg voor zijn schilderkunst: Gauguin nam uit Arles de bevestiging mee dat kleur geen natuurlijk excuus nodig heeft.
Tahiti
Op 1 april 1891 voer Gauguin naar Tahiti; in augustus 1893 keerde hij terug naar Frankrijk, en in juni 1895 vertrok hij voor de tweede keer naar de eilanden. De eerste maanden bracht hij door in Papeete, de hoofdstad, die hem teleurstelde omdat ze al volledig Europees was ingericht. Daarom trok hij zich terug in Mataiea, een dorp zo’n vijfenveertig kilometer verderop langs de kust, en richtte daar een atelier in.
De schilderijen die daar ontstonden, zijn waarmee hij vandaag het bekendst is: Arearea (Vrolijkheid), Ia Orana Maria, De geest van de doden kijkt toe (Manao tupapau), Daar is de tempel (Parahi te marae) en Nevermore (O Tahiti).
Deze schilderijen verdienen een blik zonder de verwachting van een ansichtkaart. De kleur is er geen beschrijving van de tropen, maar een voortzetting van wat in Bretagne was begonnen: het vlak, de contour, een motief dat betekenis draagt in plaats van licht. Tahiti veranderde zijn methode niet, maar gaf haar een stof die het oude Europa niet had. Zijn meest ambitieuze doek uit deze periode, Waar komen wij vandaan? Wat zijn wij? Waar gaan wij heen?, is opgezet als een vraag en niet als een voorstelling.
Noa Noa
Uit de eerste Tahitiaanse periode stamt Noa Noa, Gauguins reisverhaal over de eilanden, voor het eerst gepubliceerd in 1901. De tekst ontstond naast de schilderijen en verklaart ze gedeeltelijk. Hij moet met voorzichtigheid gelezen worden: het is het eigen verhaal van de auteur over zichzelf, geen neutraal document, en in veel opzichten vormt het het beeld dat Gauguin wilde nalaten. Wie Noa Noa leest als een verslag over Tahiti, leest het verkeerde boek; als getuigenis van hoe Gauguin zichzelf zag, is het echter onvervangbaar.
De Marquesaseilanden en het einde
In 1901 verhuisde Gauguin nog verder weg, naar de Marquesaseilanden, naar Atuona aan de zuidkust van het eiland Hiva Oa. Daar bouwde hij een huis op palen, dat hij Maison du Jouir noemde. De laatste twee jaren werden getekend door ziekte, conflicten met het plaatselijke bestuur en een toenemende eenzaamheid; hij schilderde tot het einde. Hij stierf op 8 mei 1903, vierenvijftig jaar oud, en ligt begraven op de begraafplaats daar.
1906: de tentoonstelling die de volgende generatie in beweging zette
Gauguin heeft tijdens zijn leven niet de erkenning gekend die hij vandaag geniet. Drie jaar na zijn dood richtte de Parijse Salon d’Automne van 1906 een retrospectieve in met 227 werken – schilderijen, tekeningen, keramiek en houtsculpturen. Onder de bezoekers op wie de tentoonstelling grote indruk maakte, waren Henri Matisse en Pablo Picasso. Wat elk van hen er precies uit meenam, is een kwestie van interpretatie, en wij beweren hier niet meer dan te onderbouwen is; vast staat dat juist deze postume tentoonstelling Gauguins vlak en contour heeft doorgegeven aan de 20e eeuw.
Waarom Gauguin moeilijk te reproduceren is
Een schilderij van Gauguin staat of valt met de vraag hoe precies het kleurvlak en zijn contour raak zijn gezet. Omdat er geen modellering is die een fout kan verhullen, is elke overgang een beslissing die in één keer goed moet zijn. Bij een impressionist corrigeert de naastgelegen toon een verkeerde toon; bij Gauguin blijft een verkeerd vlak een verkeerd vlak.
Een handgeschilderde reproductie in olieverf op doek lost die opgave op zoals het origineel dat deed – met penseel en verf, niet met een drukpers. Juist daarom is bij Gauguin het verschil tussen een handgeschilderd doek en een gedrukte reproductie duidelijker dan bij de meeste andere schilders: een druk kan de kleur vastleggen, maar niet het feit dat het vlak in één keer is aangebracht. Alle werken van Gauguin uit ons aanbod vindt u op de pagina Paul Gauguin.

Geef een reactie