Vincent van Gogh

Vincent van Gogh

Vincent van Gogh – geboren 30 maart 1853, overleden 29 juli 1890

Vincent van Gogh
Vincent van Gogh

Nederlandse postimpressionistische schilder. Na zijn dood werd hij een van de beroemdste schilders van de westerse kunst. In nauwelijks tien jaar maakte hij zo’n 850 schilderijen, het merendeel in de laatste twee jaar van zijn leven. Tot zijn werk behoren landschappen, stillevens, portretten en zelfportretten. Kenmerkend voor hem zijn krachtige kleuren, dramatiek, impulsiviteit en een expressieve techniek. Hij legde de basis voor de moderne kunst. Zelf had hij commercieel geen succes. Hij worstelde met zware psychische stoornissen en met armoede. Op 37-jarige leeftijd maakte hij een einde aan zijn leven.

Van Gogh werd geboren in een gezin uit de middenklasse. Hij wordt beschreven als een ernstig, stil en bedachtzaam kind. Hij tekende graag. Al als tiener kwam hij in aanraking met kunst – als kunsthandelaar. Hij reisde veel voor zijn werk, maar raakte depressief toen hij naar Londen werd overgeplaatst. Hij werd religieus en was een tijd protestants missionaris in het zuiden van België. In 1881 keerde hij terug naar huis en begon hij zelf te schilderen. Hij had een jongere broer, Theo, die hem financieel steunde. De twee schreven elkaar veel brieven, waardoor zijn leven goed bekend is. Zijn vroege werk, vooral stillevens en voorstellingen van boerenarbeiders, vertoont levendige kleuren, die ook zijn latere schilderijen kenmerken. In 1886 verhuisde hij naar Parijs, waar hij leden van de avant-garde leerde kennen, onder wie Émile Bernard en Paul Gauguin. Gaandeweg vond hij een nieuwe benadering van het stilleven en van het landschap om hem heen. Zijn schilderijen werden lichter naarmate hij een stijl ontwikkelde die volledig tot wasdom kwam tijdens zijn verblijf in Arles in Zuid-Frankrijk, in 1888. In die tijd breidde hij zijn onderwerpen uit met schilderijen van olijfbomen, korenvelden en zonnebloemen.

Van Gogh leed aan psychische stoornissen. Hoewel hij zich zorgen maakte over zijn geestelijke gezondheid, verwaarloosde hij zijn lichamelijke conditie: hij at slecht, dronk en rookte veel. De vriendschap met Gauguin eindigde na een ruzie waarbij hij in woede met een scheermes een deel van zijn eigen linkeroor afsneed. Volgens een andere lezing sneed Gauguin hem het oor af. Daarna liet hij zich opnemen in de inrichting in Saint-Rémy. Na zijn ontslag verhuisde hij naar de Auberge Ravoux in Auvers-sur-Oise bij Parijs – onder de hoede van de homeopaat en schilder dr. Paul Gachet. De depressies hielden aan en op 27 juli 1890 schoot Van Gogh zichzelf met een revolver in de borst. Twee dagen later stierf hij aan een infectie.

Van Gogh had tijdens zijn leven geen zakelijk succes en werd voor gek versleten. Pas na zijn zelfmoord werd hij beroemd, en in de ogen van het publiek groeide hij uit tot een miskend genie. Zijn roem nam toe aan het begin van de 20e eeuw, toen de fauvisten en de Duitse expressionisten elementen van zijn stijl in hun werk opnamen. In de decennia daarna oogstte hij breed succes, zowel bij de critici als op de kunstmarkt. Hij werd een belangrijk schilder, wiens moeilijke persoonlijkheid het typische romantische ideaal van de gekwelde kunstenaar belichaamt. Tegenwoordig behoren de schilderijen van Van Gogh tot de duurste ter wereld. Het grootste deel van zijn nalatenschap bevindt zich in het Van Gogh Museum in Amsterdam.

De vroege jaren

Vincent Willem van Gogh werd op 30 maart 1853 geboren in Groot-Zundert, in Nederland. Hij was het oudste overlevende kind van Theodorus van Gogh (1822–1885), predikant in de Nederlandse Hervormde Kerk, en diens vrouw Anna Cornelia Carbentus (1819–1907). Vincent werd vernoemd naar zijn grootvader; Vincent was een gangbare naam in de familie Van Gogh. Deze grootvader (1789–1874) was een vooraanstaand kunsthandelaar met zes zonen, van wie er drie kunsthandelaar werden.

De moeder van Van Gogh kwam uit een welgesteld Haags gezin. Haar vader was de zoon van een staatsminister. Zij en Vincents vader leerden elkaar kennen toen Anna’s jongere zus Cornelia trouwde met Vincent (Cent), de oudere broer van Theodorus. De ouders van Van Gogh trouwden in mei 1851 en verhuisden naar Zundert. Zijn broer Theo werd geboren op 1 mei 1857. Daarnaast had hij nog een broer, Cor, en drie zussen: Elisabeth, Anna en Willemina (bekend als “Wil”). Later in zijn leven hield Van Gogh alleen nog contact met Willemina en Theo.

De moeder van Van Gogh was een strenge, gelovige vrouw. Ze legde zoveel nadruk op het gezin dat het claustrofobisch werd. Theodorus had een bescheiden inkomen, maar de kerk stelde het gezin een huis, een dienstmeid, twee keukenmeiden, een tuinman, een rijtuig en een paard ter beschikking. Anna prentte haar kinderen in dat zij de hoge maatschappelijke positie van de familie moesten ophouden.

Van Gogh was een ernstig kind. Thuis kreeg hij les van zijn moeder en een gouvernante. In 1860 ging hij naar de dorpsschool. In 1864 werd hij naar een kostschool in Zevenbergen gestuurd. Hij voelde zich daar niet op zijn gemak en wilde terug naar huis. In plaats daarvan werd hij in 1866 naar de middelbare school in Tilburg gestuurd, waar hij zich eveneens zeer ongelukkig voelde. Zijn belangstelling voor kunst ontstond al vroeg: als kind werd hij door zijn moeder aangemoedigd om te schilderen. Zijn vroege tekeningen zijn expressief, maar halen nog niet de intensiteit van zijn latere werk.

In Tilburg kregen de leerlingen les van Constant Cornelis Huijsmans, een succesvol kunstenaar uit Parijs. Volgens zijn opvatting moest techniek wijken voor het vastleggen van de indruk die dingen maken, vooral de natuur en alledaagse voorwerpen. Het lijkt erop dat Van Gogh, ongelukkig als hij in die periode was, aan deze lessen voorbij is gegaan. In maart 1868 keerde hij naar huis terug. Later herinnerde hij zich zijn jeugd als “streng, koud en steriel”.

In juli 1869 bezorgde oom Cent hem een baan bij de kunsthandel Goupil & Cie in Den Haag. Na zijn opleiding werd hij in 1873 overgeplaatst naar het filiaal in Londen. Het was een gelukkige tijd voor Van Gogh. Hij deed het goed op zijn werk en verdiende op 20-jarige leeftijd al meer dan zijn vader. De vrouw van Theo vertelde later dat dit de beste jaren uit Vincents leven waren. Hij werd verliefd op Eugénie Loyer, de dochter van zijn hospita. Zij wees hem af, want ze was in het geheim verloofd met een vroegere kostganger, en die afwijzing dreef hem tot eenzaamheid en religieuze ijver. In 1875 regelden zijn vader en oom zijn overplaatsing naar Parijs, maar daar hield hij het door conflicten op het werk slechts een jaar vol.

In april 1876 reisde hij terug naar Engeland, waar hij onbetaald werk aannam als onderwijzer op een kleine kostschool. Toen de eigenaar naar Isleworth in Middlesex verhuisde, volgde Van Gogh hem, maar de afspraak liep op niets uit. Zijn ouders waren intussen naar Etten verhuisd. Met Kerstmis kwam hij naar huis. Hij vond werk in een boekhandel in Dordrecht. Plezier had hij er niet in; zijn tijd besteedde hij aan het vertalen van passages uit de Bijbel in het Engels, Frans en Duits. Hij verdiepte zich in het geloof en werd steeds vromer.

Volgens Paulus van Görlitz, met wie hij toen een kamer deelde, at Van Gogh sober en meed hij vlees.

Om zijn geloofsovertuiging en zijn wens om predikant te worden te steunen, stuurde de familie hem in 1877 naar Amsterdam, naar zijn oom Johannes Stricker, een vooraanstaand theoloog. Toen hij zakte voor het toelatingsexamen voor de theologiestudie, verliet hij in juli 1878 het huis van zijn oom. Daarna volgde hij een cursus van drie maanden aan een protestantse zendingsschool in Laken bij Brussel. Zonder succes.

In januari 1879 ging hij aan de slag als missionaris in Petit-Wasmes, in de Borinage, een mijnstreek in België. Uit solidariteit met zijn verarmde gemeente stond hij zijn comfortabele onderkomen in een bakkerij af aan een dakloze en verhuisde hij naar een klein hutje, waar hij op stro sliep. Zijn armoedige levensomstandigheden vielen echter niet in goede aarde bij de kerkelijke autoriteiten. Wegens “ondermijning van de waardigheid van het geestelijk ambt” werd hij ontslagen. Te voet legde hij 75 kilometer af naar Brussel, en daarna keerde hij terug naar huis in Etten. Daar verbleef hij in maart 1880. Zijn vader was teleurgesteld en bracht zijn zoon naar het gesticht in Geel.

In augustus 1880 keerde hij terug naar Cuesmes. Tot oktober woonde hij bij een mijnwerker. In die tijd besloot hij schilder te worden. Hij had belangstelling voor de mensen en taferelen om hem heen en legde ze vast in tekeningen, op aanraden van Theo, die vond dat hij zich serieus op de kunst moest toeleggen. Later dat jaar reisde hij naar Brussel om gevolg te geven aan Theo’s idee dat hij les zou nemen bij de Nederlandse schilder Willem Roelofs. Hoewel hij niets moest hebben van formele kunstopleidingen, liet hij zich overhalen: in november 1880 schreef hij zich in aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten, waar hij anatomie en de vaste regels van modelleren en perspectief bestudeerde.

“Ik weet er niets met zekerheid van, maar het zien van de sterren doet mij dromen.”

Vincent van Gogh

In april 1881 keerde hij terug naar Etten, waar hij bleef schilderen. In augustus 1881 kwam zijn nicht Cornelia “Kee” Vos-Stricker, die kort daarvoor weduwe was geworden, op bezoek. Ze maakten lange wandelingen en Van Gogh werd verliefd. Kee was zeven jaar ouder en had een zoontje van acht. Van Gogh verraste iedereen toen hij haar zijn liefde verklaarde en haar ten huwelijk vroeg. Ze wees hem af met de woorden “Nooit, neen, nimmer”. Van Gogh ging naar Den Haag om schilderijen te verkopen en zocht daar zijn neef Anton Mauve op. Mauve, een succesvol kunstenaar, nodigde hem uit over een paar maanden terug te komen en raadde hem aan in de tussentijd met houtskool en pastel te tekenen. Van Gogh keerde terug naar Etten en volgde dat advies op.

Vincent van Gogh – vroeg werk – 1881
Van Gogh – vroeg werk – 1881

In november 1881 ging hij naar Amsterdam. Kee weigerde hem te ontvangen en haar ouders schreven dat zijn “volharding walgelijk” was. Wanhopig hield hij zijn linkerhand in de vlam van een lamp en zei: “Laat mij haar zien zolang ik mijn hand in de vlam kan houden.” Hij herinnerde zich het voorval later niet goed, maar meende dat zijn oom de vlam had gedoofd. De vader van Kee was duidelijk: Vincent moest haar afwijzing aanvaarden. Een huwelijk was uitgesloten, omdat Van Gogh niet in zijn eigen onderhoud kon voorzien.

Mauve nam Van Gogh als leerling aan en liet hem kennismaken met het aquarelleren, waarmee hij een maand bezig was voordat hij met Kerstmis naar huis ging. Met zijn vader kreeg hij ruzie, omdat hij weigerde naar de kerk te gaan. Hij keerde terug naar Den Haag, en in januari 1882 bracht Mauve hem ertoe in olieverf te schilderen. Mauve leende hem ook geld voor een atelier. Binnen een maand kregen Van Gogh en Mauve onenigheid: Van Gogh betaalde modellen – mensen van de straat – en dat keurde Mauve af. In juni liep Van Gogh gonorroe op en lag hij drie weken in het ziekenhuis. Daarna ging hij verder met schilderen. Zijn schildersmateriaal kocht hij met geld dat hij van Theo had geleend. Hij werkte graag met dit medium. Hij zette de verf dik op, schraapte die weer van het doek en bracht ze met het penseel opnieuw aan. Hij schreef dat hij verbaasd was over hoe goed de resultaten waren.

Vincent van Gogh – Knotwilg – het origineel uit 1882 in het Van Gogh Museum: een oude knotwilg aan stil water, met een pad en spoorweggebouwen – aquarel op papier
Van Gogh – Knotwilg – 1882

Tegen maart 1882 had Mauve afstand genomen van Van Gogh en beantwoordde hij zijn brieven niet meer. Hij had gehoord van Van Goghs nieuwe relatie met de prostituee Clasina Maria “Sien” Hoornik (1850–1904) en haar dochtertje. Van Gogh had Sien in januari 1882 leren kennen, toen ze een dochter van vijf had en zwanger was. Eerder had ze twee kinderen gekregen die waren overleden, maar dat wist Van Gogh niet. Op 2 juli beviel ze van een zoon, Willem. Toen de vader van Van Gogh achter de relatie kwam, drong hij erop aan dat Vincent Sien en haar twee kinderen zou verlaten. Vincent trotseerde hem eerst en dacht erover met het gezin de stad te verlaten, maar eind 1883 ging hij weg bij Sien en de kinderen.

Van Gogh voelde misschien dat een gezinsleven niet te verenigen was met zijn ontwikkeling als kunstenaar. Sien gaf haar dochter aan haar moeder en de kleine Willem aan haar broer. Willem herinnerde zich een bezoek in Rotterdam toen hij ongeveer 12 jaar oud was: zijn oom probeerde Sien over te halen te trouwen, zodat het kind gewettigd zou worden. Willem geloofde dat Van Gogh zijn vader was, maar gezien het tijdstip van zijn geboorte is dat weinig waarschijnlijk. Sien verdronk in 1904.

In september 1883 verhuisde Van Gogh naar Drenthe, in het noorden van Nederland. In december dreef de eenzaamheid hem terug naar zijn ouders, en vervolgens naar Nuenen.

Opkomst als kunstenaar

Hier legde Van Gogh zich echt toe op schilderen en tekenen. Hij schilderde in de openlucht en voltooide in hoog tempo schetsen en schilderijen van wevers en hun huisjes. In deze tijd schilderde hij Lentetuin, de pastorietuin te Nuenen in het voorjaar, dat in maart 2020 uit het Singer Laren werd gestolen. Vanaf augustus 1884 ging Margot Begemann, de tien jaar oudere dochter van de buren, met hem mee op zijn tochten. Ze verklaarde hem haar liefde en hij beantwoordde die, zij het met minder vuur. Ze wilden trouwen, maar geen van beide families was ervoor. In haar wanhoop nam Margot een overdosis strychnine, maar ze overleefde het doordat Van Gogh haar naar een ziekenhuis in de buurt bracht. Op 26 maart 1885 overleed zijn vader aan een hartaanval.

Vincent van Gogh – Lentetuin, de pastorietuin te Nuenen in het voorjaar
Vincent van Gogh – Lentetuin, de pastorietuin te Nuenen in het voorjaar

In 1885 schilderde Van Gogh verscheidene stillevens. Tijdens zijn tweejarige verblijf in Nuenen voltooide hij aquarellen en bijna 200 olieverfschilderijen. Zijn palet bestond vooral uit sombere aardetinten, met name donkerbruin. Van de levendige kleuren die zijn latere werk zouden kenmerken, was nog geen spoor te bekennen.

Begin 1885 wekte hij de belangstelling van een kunsthandelaar in Parijs. Theo vroeg Vincent of hij schilderijen klaar had voor een tentoonstelling. In mei antwoordde Van Gogh met zijn eerste grote werk De aardappeleters en een reeks “studies van boerentypen”, het hoogtepunt van jarenlang werk. Hij klaagde bij zijn broer dat zijn schilderijen niet verkocht werden, waarop Theo antwoordde dat ze te donker waren en niet pasten bij de lichte stijl van het impressionisme. In augustus werd zijn werk voor het eerst publiekelijk getoond, in de etalages van kunsthandelaar Leurs in Den Haag.

Een van de jonge boerenvrouwen die voor hem poseerden, raakte in september 1885 zwanger. Van Gogh werd ervan beschuldigd dat hij zich aan haar had opgedrongen, en de dorpspastoor verbood zijn parochianen nog voor hem te poseren.

In november vertrok hij naar Antwerpen en nam hij zijn intrek boven een verfwinkel in de Lange Beeldekensstraat. Hij leefde in armoede en at slecht. Het geld dat Theo stuurde, besteedde hij aan schildersmateriaal en modellen. Brood, koffie en tabak werden zijn basisvoedsel. In februari 1886 schreef hij Theo dat hij zich sinds mei van het jaar ervoor maar zes warme maaltijden kon herinneren. Hij had last van zijn tanden, die los gingen zitten en pijn deden.

In Antwerpen verdiepte hij zich in de kleurenleer en bezocht hij musea – hij bestudeerde Rubens – en breidde hij zijn palet uit met karmijn, kobaltblauw en smaragdgroen. Hij dronk zwaar en werd tussen februari en maart 1886 vanwege zijn drankgebruik in het ziekenhuis opgenomen; vermoedelijk werd hij toen ook voor syfilis behandeld.

Na zijn herstel deed hij, ondanks zijn afkeer van academisch onderwijs, toelatingsexamen voor de hogere klassen van de Academie voor Schone Kunsten in Antwerpen, en in januari 1886 rondde hij de opleiding in schilderen en tekenen af. Hij werd ziek en leed onder overwerk, slechte voeding en overmatig roken.

In januari 1886 begon hij aan de Academie in Antwerpen tekenlessen naar model te volgen. Al snel kreeg hij ruzie met Charles Verlat, directeur van de academie en docent van de schilderklas. Het conflict ging over zijn schilderstijl. Van Gogh kreeg ook ruzie met tekenleraar Franz Vinck. Hij begon tekenlessen naar antieke gipsmodellen te volgen, die hem werden aangereikt door Eugène Siberdt.

Vincent van Gogh – Boerin – 1885
Van Gogh – Boerin – 1885

Met Siberdt kreeg hij ruzie toen hij zich niet hield aan diens aanwijzing dat tekeningen de contour moesten weergeven en zich op de lijn moesten richten. Tijdens de les tekende Van Gogh de Venus van Milo, maar hij tekende het naakte lichaam zonder ledematen. Siberdt vatte dat op als minachting voor zijn onderricht en corrigeerde de tekening zo hardhandig met zijn eigen potlood dat het papier scheurde. Van Gogh barstte los en schreeuwde Siberdt toe dat die kennelijk niet wist hoe een jonge vrouw eruitzag, verdomme – een vrouw moest heupen hebben, billen, een bekken waarin ze een kind kon dragen! Volgens sommige bronnen ging hij door dit incident niet meer naar de academie. Hij vertrok naar Parijs – op 31 maart 1886,  een maand na het voorval met Siberdt. Toen besloot de academie dat 17 studenten, onder wie Van Gogh, het jaar moesten overdoen. Het verhaal dat Siberdt Van Gogh van de academie zou hebben gestuurd, is dus ongegrond.

Parijs (1886–1888)

In maart 1886 verhuisde Van Gogh naar Parijs. Met Theo deelde hij een appartement in de rue Laval op Montmartre. Hij studeerde in het atelier van Fernand Cormon. In juni huurden de broers een groter appartement. In Parijs schilderde Vincent portretten van vrienden en kennissen, stillevens en gezichten op Le Moulin de la Galette, Montmartre, Asnières en de Seine. In 1885, toen hij in Antwerpen belangstelling had gekregen voor Japanse ukiyo-e-prenten, had hij ze als decoratie in zijn atelier opgehangen. In Parijs verzamelde hij er honderden.

Nadat hij kennis had gemaakt met een portret van Adolphe Monticelli, veranderde Van Gogh van stijl: hij koos voor een lichter palet en een gedurfdere schildertrant. Dat is vooral te zien op schilderijen als Vissersboten op het strand van Les Saintes-Maries-de-la-Mer (1888). Later betaalden hij en Theo samen de uitgave van een boek over de schilderijen van Monticelli. Van Gogh kocht bovendien enkele werken van Monticelli.

Theo had hem op het atelier van Fernand Cormon gewezen. Daar werkte hij in april en mei 1886. Hij volgde les bij de Australische kunstenaar John Peter Russell, die in 1886 zijn portret schilderde. Hij trok op met zijn medeleerlingen Émile Bernard, Louis Anquetin en Henri de Toulouse-Lautrec. Zo ontstonden zijn portretten in pastel. In 1886 vonden twee grote tentoonstellingen van pointillisme en neo-impressionisme plaats, die voor het eerst de aandacht vestigden op Georges Seurat en Paul Signac. Theo hield in zijn galerie aan de boulevard Montmartre vol enthousiasme een voorraad impressionistische schilderijen aan, maar Van Gogh erkende de opkomst van de nieuwe kunst niet.

De broers kregen ruzie, en eind 1886 schreef Theo dat het leven met Vincent “bijna ondraaglijk” was.  In 1887 sloten ze vrede, toen Van Gogh naar Asnières verhuisde. Daar leerde hij Signac kennen. Hij begon elementen van het pointillisme toe te passen, een techniek waarbij een groot aantal kleine kleurstippen op het doek wordt aangebracht die, van een afstand bekeken, uit een ogenschijnlijk onbegrijpelijke mengeling van tinten optisch een samenhangend beeld vormen.

In Asnières schilderde hij parken, restaurants en de Seine. In november 1887 raakten Theo en Vincent bevriend met Paul Gauguin. Tegen het eind van het jaar exposeerde Vincent samen met Bernard, Anquetin en Toulouse-Lautrec in het Grand-Bouillon Restaurant du Chalet. Bernard schreef dat de tentoonstelling alle andere in Parijs een stap voor was. Bernard en Anquetin verkochten daar hun eerste schilderijen, en Van Gogh ruilde werk met Gauguin. Hier ontstonden discussies over kunst, kunstenaars en hun maatschappelijke problemen, waaraan ook bezoekers deelnamen – Camille Pissarro en zijn zoon Lucien, Signac en Seurat. In februari 1888 had Van Gogh genoeg van Parijs, waar hij meer dan 200 schilderijen had voltooid. Voor zijn vertrek bezocht hij Seurat voor het eerst en voor het laatst in diens atelier.

Rijpe jaren en succes

Vanwege zijn drank- en tabaksgebruik zocht hij in februari 1888 zijn heil in Arles. Hij wilde daar een kunstenaarskolonie stichten. De Deen Christian Mourier-Petersen voegde zich voor twee maanden bij hem. Van Arles was hij helemaal weg.

Dit is een van de vruchtbaarste periodes van Van Gogh. Hij maakte 200 schilderijen en meer dan 100 tekeningen en aquarellen. Het landschap betoverde hem. Zijn schilderijen uit deze periode zijn rijk aan geel, ultramarijn en violet. Het zijn taferelen van de oogst, korenvelden en landelijke bezienswaardigheden – bijvoorbeeld De oude molen, een van de doeken die hij met Paul Gauguin tegen diens werk ruilde. Op de schilderijen uit Arles is zijn Nederlandse opvoeding te zien: de velden en lanen zijn vlak en het perspectief ontbreekt, maar ze vallen op door hun kleurrijkdom.

In maart 1888 ontstonden landschappen die hij met een “perspectiefraam” schilderde. In april kreeg hij bezoek van de Amerikaanse kunstenaar Dodge MacKnight. Op 1 mei 1888 tekende hij voor 15 frank per maand een huurcontract voor het Gele Huis aan de Place Lamartine. De kamers waren ongemeubileerd en stonden al maanden leeg.

Op 7 mei verhuisde hij naar Hôtel Carrel in Café de la Gare en raakte hij bevriend met de eigenaren, Joseph en Marie Ginoux. Het Gele Huis moest eerst worden ingericht voordat hij er kon gaan wonen, maar hij gebruikte het toen al als atelier. Tegelijk wilde hij in het huis een eigen galerie openen, waar hij zijn werk zou tentoonstellen. In die tijd schilderde hij een reeks waartoe uiteindelijk deze werken behoorden: Vincents stoel (1888), De slaapkamer (1888), Het nachtcafé (1888), Caféterras bij nacht (september 1888), De sterrennacht boven de Rhône (1888) en Stilleven – Vaas met twaalf zonnebloemen (1888).  Alles was bedoeld om de galerie in het Gele Huis in te richten.

Over Het nachtcafé schreef hij dat hij had geprobeerd “het idee uit te drukken dat het café een plaats is waar men zich ruïneren kan, gek worden en misdaden begaan”. In juni bezocht hij Saintes-Maries-de-la-Mer en gaf hij les aan tweede luitenant Paul-Eugène Milliet. Hij schilderde boten op zee en dorpen. MacKnight stelde Van Gogh voor aan Eugène Boch, een Belgische schilder die af en toe in Fontvieille verbleef, en in juli zochten ze elkaar over en weer op.

Het bezoek van Gauguin, 1888

In 1888 kwam Gauguin naar Arles, en Van Gogh hoopte op vriendschap en op de verwezenlijking van zijn idee van een kunstenaarscollectief. In afwachting van Gauguin schilderde hij in augustus de Zonnebloemen. Toen Boch op bezoek kwam, schilderde Van Gogh diens portret, het schilderij De dichter tegen een sterrenhemel.

Ter voorbereiding op de komst van Gauguin kocht hij op advies van postbode Joseph Roulin twee bedden. Hij schilderde ook diens portret. Op 17 september bracht hij zijn eerste nacht door in het nog karig ingerichte Gele Huis. Gauguin stemde er uiteindelijk mee in om met hem in Arles te werken en te wonen. Van Gogh begon het Gele Huis in te richten, waarschijnlijk de ambitieuste onderneming waaraan hij zich ooit heeft gewaagd. Hij voltooide twee schilderijen van stoelen: Vincents stoel en De stoel van Gauguin.

Gauguin arriveerde op 23 oktober, en in november schilderden ze samen. Gauguin portretteerde Van Gogh terwijl die zonnebloemen schilderde. Van Gogh schilderde op zijn beurt uit het geheugen, op voorstel van Gauguin. Tot deze werken behoort Herinnering aan de tuin in Etten.

Hun eerste gezamenlijke schildersessie in de openlucht was bij de Alyscamps. Het enige schilderij dat Gauguin tijdens zijn verblijf voltooide, was zijn portret van Van Gogh.

In december 1888 gingen Van Gogh en Gauguin naar Montpellier. Ze bezochten het Musée Fabre en bekeken er werk van Courbet en Delacroix. Hun verhouding begon te verslechteren. Van Gogh bewonderde Gauguin. Hij wilde dat ze elkaar als gelijken behandelden. Gauguin was echter arrogant en bazig, en dat zat Van Gogh dwars. Ze kregen vaak ruzie. Van Gogh vreesde dat Gauguin zou vertrekken. Die tijd beschreef hij als een periode van “buitensporige spanning”.

Het afgesneden oor (december 1888)

De gebeurtenissen rond het afgesneden oor van Van Gogh zijn niet precies bekend. Gauguin vertelde 15 jaar later dat ze die nacht meermalen ruzie hadden gehad en elkaar fysiek hadden bedreigd. Hun verhouding was ingewikkeld. Theo was Gauguin waarschijnlijk geld schuldig. Gauguin vermoedde dat de broers hem financieel uitbuitten. Van Gogh was bang dat Gauguin hem wilde verlaten. In die dagen was het slecht weer met hevige regen, waardoor ze in het Gele Huis opgesloten zaten. Gauguin verklaarde later dat Van Gogh hem was gevolgd toen hij een wandeling ging maken, en hem had aangevallen. “Ik zag hem met een open scheermes in zijn hand op mij afstormen.” Het voorval is niet bevestigd. Gauguin was die nacht vrijwel zeker niet in het Gele Huis; hoogstwaarschijnlijk sliep hij in een hotel.

Na de ruzie met Gauguin keerde Van Gogh op de avond van 23 december 1888 terug naar zijn kamer, waar hij werd belaagd door stemmen in zijn hoofd en met een scheermes zijn linkeroor afsneed (helemaal of gedeeltelijk; de verklaringen lopen uiteen). Dat veroorzaakte een hevige bloeding. Hij verbond de wond, wikkelde het oor in een krant en gaf het pakje aan een vrouw in het bordeel dat hij en Gauguin bezochten. De volgende ochtend vond een politieagent Van Gogh bewusteloos en bracht hem naar het ziekenhuis. Daar werd hij verzorgd door Félix Rey, een jonge arts in opleiding. Het oor werd naar het ziekenhuis gebracht, maar Rey probeerde het niet weer aan te hechten, omdat er te veel tijd verstreken was. De vrouw in het bordeel heette Gabrielle. Zij overleed in 1952 op 80-jarige leeftijd in Arles. Haar nakomelingen wonen nog steeds net buiten Arles. Gabrielle, in haar jeugd bekend als “Gaby”, was een 17-jarige schoonmaakster in het bordeel en in andere plaatselijke gelegenheden toen Van Gogh haar zijn oor gaf.

Van Gogh herinnerde zich het voorval niet, wat erop wijst dat hij een psychische inzinking had gehad. De diagnose van het ziekenhuis luidde “acute manie met algemeen delirium”. Binnen enkele dagen gaf de plaatselijke politie opdracht hem in het ziekenhuis op te nemen. Gauguin lichtte meteen Theo in, die op 24 december Johanna, de zus van zijn oude vriend Andries Bonger, ten huwelijk had gevraagd. Theo haastte zich naar het station om de nachttrein naar Arles te nemen. Hij kwam op eerste kerstdag aan en troostte Vincent, die hem maar half bij zinnen leek. Diezelfde avond keerde hij terug naar Parijs.

Gauguin vluchtte uit Arles. Hij en Van Gogh zagen elkaar nooit meer. Wel bleven ze elkaar schrijven. In 1890 stelde Gauguin voor om samen een atelier in Antwerpen op te zetten.

Ondanks de sombere diagnose herstelde Van Gogh, en op 7 januari 1889 keerde hij terug naar het Gele Huis. Een maand lang verbleef hij afwisselend in het ziekenhuis en thuis, geplaagd door hallucinaties en waanvoorstellingen. In maart sloot de politie zijn huis na een petitie van 30 stadsbewoners (onder wie de familie Ginoux), die hem omschreven als een roodharige gek. Van Gogh keerde terug naar het ziekenhuis. In maart bezocht Paul Signac hem twee keer. In april verhuisde Van Gogh naar kamers van dokter Rey. Overstromingen hadden schilderijen in zijn huis beschadigd. Twee maanden later verliet hij Arles en liet hij zich vrijwillig opnemen in een inrichting voor geesteszieken in Saint-Rémy-de-Provence. Hij schreef: “Soms stemmingen van onbeschrijflijke angst, soms momenten waarop de sluier van de tijd en het noodlot van de omstandigheden even lijken te scheuren.”

Van Gogh schonk zijn Portret van dokter Félix Rey uit 1889 aan dokter Rey. De arts vond het schilderij niet mooi, gebruikte het om een kippenhok te repareren en gaf het daarna weg. In 2016 bevond het portret zich in het Poesjkinmuseum voor Beeldende Kunsten, en het werd geschat op meer dan 50 miljoen dollar.

De inrichting in Saint-Rémy (mei 1889 – mei 1890)

Van Gogh kwam op 8 mei 1889 aan in Saint-Paul-de-Mausole. Saint-Paul, een voormalig klooster in Saint-Rémy op minder dan 30 kilometer (19 mijl) van Arles, stond onder leiding van de marinearts Théophile Peyron. Van Gogh woonde er in twee cellen met tralies voor de ramen. Een ervan gebruikte hij als atelier. De kliniek en de tuin werden de belangrijkste onderwerpen van zijn schilderijen. Hij maakte verschillende studies van de binnenruimten van het ziekenhuis (Vestibule van de inrichting in Saint-Rémy – september 1889) en van de tuinen, zoals Seringenstruik (mei 1889). Sommige schilderijen worden gekenmerkt door wervelingen, bijvoorbeeld De sterrennacht. Onder toezicht mocht hij korte wandelingen maken. In die tijd schilderde hij cipressen en olijfbomen, waaronder Dal met ploeger – van bovenaf gezien, Olijfbomen met de Alpilles op de achtergrond 1889, Cipressen 1889, Korenveld met cipressen (1889), Landweg in de Provence bij nacht (1890). In september 1889 maakte hij nog twee versies van De slaapkamer.

Doordat hij weinig van het leven buiten de inrichting zag, had hij gebrek aan onderwerpen om te schilderen. Daarom maakte Van Gogh eigen interpretaties van werken van andere kunstenaars, zoals De zaaier en De siësta van Millet, en variaties op zijn eigen eerdere schilderijen. Van Gogh bewonderde Gustave Courbet en Millet, en hij vergeleek zijn kopieën met de vertolking van Beethovens symfonieën.

Het schilderij De ronde van de gevangenen maakte hij naar een gravure van Gustave Doré (1832-1883). Tralbaut suggereert dat de gevangene in het midden van het schilderij, die naar de toeschouwer kijkt, het gezicht van Van Gogh zelf heeft.

Tussen februari en april 1890 verslechterde zijn toestand. Hij werd depressief en kon zich er niet toe zetten te schrijven. Een beetje schilderen en tekenen lukte hem nog wel, en later schreef hij Theo dat hij enkele kleine schilderijen had gemaakt “uit het geheugen… herinneringen aan het noorden”. Daaronder was een schilderij van twee boerinnen die bij zonsondergang in een besneeuwd veld spitten. Deze korte periode was de enige keer dat Van Goghs ziekte zijn werk wezenlijk beïnvloedde. Hij vroeg zijn moeder en zijn broer hem tekeningen en onvoltooid werk uit het begin van de jaren 1880 te sturen, zodat hij nieuwe schilderijen naar zijn oude schetsen kon maken. Tot deze periode behoort Treurende oude man (“At Eternity’s Gate”), een kleurstudie die Hulsker beschrijft als “nog een onmiskenbare herinnering aan lang vervlogen tijden”. Zijn late schilderijen tonen volgens kunstcriticus Robert Hughes een kunstenaar op het toppunt van zijn kunnen, “verlangend naar beknoptheid en gratie”.

Na de geboorte van zijn neefje schreef Van Gogh: “Ik ben meteen begonnen aan een schilderij voor hem, om in hun slaapkamer te hangen, takken witte amandelbloesem tegen een blauwe lucht.”

Vincent van Gogh – Amandelbloesem (1890), olieverf op doek, Van Gogh Museum, Amsterdam
Van Gogh – Amandelbloesem – 1890

Auvers-sur-Oise (mei–juli 1890)

In mei 1890 verliet hij de kliniek in Saint-Rémy en ging hij naar dokter Paul Gachet. Gachet was homeopaat en amateurschilder. Hij behandelde verschillende kunstenaars. Van Goghs eerste indruk van Gachet was: “beter dan ik, leek me, of laten we zeggen net zo goed.”

In zijn laatste weken in Saint-Rémy keerden zijn gedachten terug naar “herinneringen aan het noorden”, en een deel van de ongeveer 70 olieverfschilderijen die hij in evenveel dagen in Auvers-sur-Oise maakte, doet denken aan noordelijke taferelen. In juni 1890 schilderde hij verschillende portretten van zijn arts, waaronder het Portret van dokter Gachet, en maakte hij zijn enige ets. Er zijn ook andere schilderijen die onvoltooid zijn gebleven, waaronder rieten huisjes tegen een heuvel.

In juli schreef Van Gogh dat hij helemaal opging in de “onmetelijke vlakte tegen de heuvels, grenzeloos als de zee, zacht geel”. De velden hadden hem voor het eerst betoverd in mei, toen het koren jong en groen was. In juli beschreef hij Theo “uitgestrekte korenvelden onder betrokken luchten”.

Hij schreef dat ze zijn “droefheid, uiterste eenzaamheid” uitdrukten en dat “de doeken u zullen zeggen wat ik in woorden niet zeggen kan, namelijk hoe gezond en versterkend ik het buiten vind”. Korenveld met kraaien, hoewel niet zijn laatste olieverfschilderij, dateert uit juli 1890 en wordt in verband gebracht met “melancholie en uiterste eenzaamheid”. Hulsker noemt zeven olieverfschilderijen uit Auvers die volgen op de voltooiing van Korenveld met kraaien.

Vincent van Gogh – Korenveld met kraaien (1890), olieverf op doek, Van Gogh Museum, Amsterdam
Van Gogh – Korenveld met kraaien – 1890

Zeer waarschijnlijk ligt de plek waar Van Gogh zijn laatste werk, Boomwortels, schilderde, zo’n 150 meter van de herberg Auberge Ravoux, waar hij logeerde. Op de helling groeiden bomen met een wirwar van knoestige wortels. Waarschijnlijk werkte Van Gogh enkele uren voor zijn dood nog aan het schilderij.

Zijn dood

Op 27 juli 1890 schoot Van Gogh, 37 jaar oud, zichzelf hoogstwaarschijnlijk in de borst met een 7 mm Lefaucheux-penvuurrevolver. Er waren geen getuigen. Hij overleed 30 uur na het voorval. Hij zou zichzelf hebben neergeschoten in het korenveld waar hij schilderde, of in een schuur in de buurt.

De kogel ketste af op een rib en drong de borst binnen zonder zichtbare schade aan de inwendige organen aan te richten. Waarschijnlijk bleef de kogel bij de wervelkolom steken. Van Gogh liep terug naar de Auberge Ravoux, waar twee artsen hem verzorgden, maar zonder chirurg kon de kogel niet worden verwijderd. De artsen deden wat ze konden en lieten hem daarna alleen in zijn kamer, waar hij een pijp rookte. De volgende ochtend haastte Theo zich naar zijn broer en trof hem in goede stemming aan. Maar binnen enkele uren ging Vincent achteruit door een infectie als gevolg van de wond. Hij overleed in de vroege uurtjes van 29 juli. Volgens Theo waren Vincents laatste woorden: “De droefheid zal eeuwig duren”.

Van Gogh werd op 30 juli begraven op de gemeentelijke begraafplaats van Auvers-sur-Oise.

Het pistool waarmee Van Gogh zichzelf neerschoot, werd in 1965 gevonden en op 19 juni 2019 op een veiling verkocht als “het beroemdste wapen uit de kunstgeschiedenis”, voor € 162.500.

Bron: Wikipedia

Vincent van Gogh – 10 wetenswaardigheden

  1. Vincent van Gogh was een Nederlandse postimpressionistische schilder en behoort tot de bekendste en invloedrijkste figuren in de geschiedenis van de westerse kunst.
  2. Tijdens zijn leven verkocht hij maar één schilderij; tegenwoordig behoren zijn schilderijen tot de duurste ter wereld.
  3. Van Gogh was een productief briefschrijver, en veel van zijn brieven aan zijn broer Theo zijn bewaard gebleven; ze geven inzicht in zijn leven en werk.
  4. Hij had psychische problemen en werd daarom opgenomen in de inrichting Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy-de-Provence in Frankrijk.
  5. Van Goghs beroemdste schilderij, De sterrennacht, ontstond tijdens zijn verblijf in de inrichting en geldt als een van de bekendste kunstwerken ter wereld.
  6. De kunstenaar was autodidact en ontwikkelde een eigen, herkenbare stijl.
  7. Hij was een gedreven schilder en voltooide in ruim tien jaar meer dan 2.000 werken, waarvan 860 olieverfschilderijen.
  8. Van Gogh verzamelde ook vol enthousiasme Japanse kunst en werd sterk beïnvloed door de stijl en de composities van traditionele Japanse houtsneden.
  9. Met de Franse schilder Paul Gauguin had hij een hechte vriendschap, die eindigde met een ruzie waardoor hij een deel van zijn linkeroor verloor.
  10. Hij overleed in 1890 in Auvers-sur-Oise in Frankrijk, 37 jaar oud, aan een schotwond die hij zichzelf had toegebracht. Men neemt aan dat zijn dood zelfmoord was, maar daarover wordt nog steeds gediscussieerd.

De bekendste schilderijen van Van Gogh

De sterrennacht (1889), geschilderd in Saint-Rémy, hangt in het MoMA in New York – het minder bekende zusje, De sterrennacht boven de Rhône, ontstond een jaar eerder in Arles, en het verschil tussen de twee leggen we uit in een apart artikel. De reeks Zonnebloemen, stillevens in geel, ontstond met het oog op de komst van Gauguin naar Arles; Caféterras bij nacht gloeit zonder één zwarte penseelstreek; tot de hoogtepunten behoren verder Irissen, Amandelbloesem en de zelfportretten. Al deze werken vindt u bij ons als handgeschilderde reproducties van schilderijen van Van Gogh. De sterrennacht en Zonnebloemen behoren tot de werken die we hebben samengebracht in ons overzicht van wereldberoemde schilderijen.

Stijl: kleur als emotie

Van Gogh bracht de verf dik en zichtbaar aan – de impastotechniek – in korte, wervelende penseelstreken die al van ver herkenbaar zijn. Geel en blauw vormen zijn handtekening: het zonnige geel van Arles tegenover het nachtblauw van de Provence. Juist dit reliëfrijke, gelaagde oppervlak is de reden dat een handgeschilderde reproductie zijn werk in een interieur overbrengt zoals een gedrukte reproductie dat niet kan.

Veelgestelde vragen over Vincent van Gogh

Wat is het beroemdste schilderij van Van Gogh?

De sterrennacht uit 1889, die in het MoMA in New York hangt. Het schilderij wordt vaak verward met De sterrennacht boven de Rhône uit 1888 – dat zijn twee verschillende schilderijen; het verschil leggen we uit in ons artikel over De sterrennacht boven de Rhône.

Waarom sneed Van Gogh zijn oor af?

In december 1888 verwondde hij in Arles, in grote psychische nood na de ruzie met Gauguin, zijn linkeroor. Het voorval getuigt van de ziekte waartegen hij zijn hele leven vocht – en ondanks die ziekte maakte hij meer dan 850 schilderijen.

Hoeveel schilderijen verkocht Van Gogh tijdens zijn leven?

Betrouwbaar gedocumenteerd is maar één verkoop – De rode wijngaard. Tegenwoordig behoren zijn werken tot de duurste ter wereld; de roem kwam pas na zijn dood in 1890.

Kan ik een handgeschilderde reproductie van een schilderij van Van Gogh kopen?

Ja, bij ons vindt u handgeschilderde reproducties van werken van Van Gogh – De sterrennacht, Zonnebloemen, Caféterras bij nacht en andere motieven, op doek in het formaat dat u kiest.

Lees ook: De sterrennacht boven de Rhône – waar het origineel hangt en het verhaal van het schilderij.